Η εύρεση νοήματος ως ανακούφιση στις δυσκολίες

Για κάποιους ανθρώπους η αναζήτηση του νοήματος πίσω από μία δυσκολία (ή μια τραγωδία) βοηθά κατά πολύ στην αντιμετώπισή της. Για κάποιους άλλους, ίσως δεν κάνει καμία διαφορά. Προσωπικά, νομίζω ότι η εύρεση νοήματος καθησυχάζει. Καθησυχάζει γιατί  παρά τον πόνο και τις δυσκολίες που προκαλεί, υπάρχει η αίσθηση ότι το Σύμπαν αυτό διέπεται από μια λογική. Ότι θα υπάρξει ένα τέλος στη δυσκολία, όταν εκπληρωθεί ο σκοπός ή το νόημα για το οποίο παρουσιάζεται. Κι ότι μέσα από τη δική μου θετική διάθεση να συνεργαστώ με αυτό το νόημα, σε μια μακροπρόθεσμη οπτική (κι ίσως είναι πολύ πιο μακροπρόθεσμη από όσο θα νιώθαμε άνετα στην ανθρώπινη κλίμακα χρόνου), η ανάγκη για πόνο θα εκλείψει εφόσον τα μαθήματα θα έχουν  ολοκληρωθεί. Δεν λέω ότι είναι πανάκεια, όμως ποια είναι η εναλλακτική; Να χτυπώ τα πόδια στο πάτωμα και να βρίζω τους πάντες για αυτό που μου συνέβη;  Ίσως μια προσπάθεια κατανόησης, ίσως μια προσπάθεια συνεργασίας, ακόμη και με το πιο ακατανόητο, με το πιο απαράδεκτο, ίσως προσφέρει μια χαραμάδα φωτός.

O Victor Frankl είναι πολύ γνωστός για το δραματικό τρόπο με τον οποίο αφηγήθηκε την αναγκαιότητα ύπαρξης νοήματος (‘λόγου’)  στην υπέρβαση των δυσκολιών μέσα από την ακραία εμπειρία του στρατοπέδου συγκέντρωσης. Διαβάζοντας ξανά τις σημειώσεις του, έρχονται στη μνήμη τα εξής σημαντικά σημεία:

α) Η ικανότητα να προβάλλουμε με το νου μας ένα επιτυχές μέλλον, όπου θα κοιτούμε πίσω στην σημερινή δυσκολία, όταν αυτή θα έχει τελειώσει και θα είμαστε περήφανοι για τον τρόπο που την αντιμετωπίσαμε και τα μαθήματα που μάθαμε.

β)H ικανότητα να διδάξουμε και να ωφελήσουμε άλλους μέσα από τη δυσκολία μας, έστω και να είναι τα άτομα του άμεσου περιβάλλοντός μας. Η πρόταση αυτή φέρνει μειδιάματα κυνισμού (‘εδώ δεν μπορώ καλά καλά να βοηθήσω τον εαυτό μου, θα βοηθήσω άλλους;’). Δεν μπορείς να βοηθήσεις τον εαυτό σου τώρα. Αργότερα μπορεί να είναι διαφορετικά. Και, καλώς ή κακώς, συνήθως μόνο εκείνοι που έχουν οι ίδιοι βιώσει μια μεγάλη δυσκολία μπορούν να πραγματικά να καταλάβουν και να βοηθήσουν άλλους.

 Γ) Η ικανότητα να διατηρείται η πίστη και η ελπίδα, παρά όλες τις ενδείξεις για το αντίθετο. Κάποιες φορές το νόημα μπορεί να περιλαμβάνει τόσους πολλούς παράγοντες από τόσες διαφορετικές χρονικές στιγμές και περιοχές στο σύμπαν που είναι ανθρωπίνως αδύνατον να το συλλάβουμε. Εκεί είναι που χρειάζεται πίστη, εμπιστοσύνη κι ελπίδα. Ο Φράνκλ αναφέρει  πως όταν οι έγκλειστοι έχαναν την ελπίδα, πέθαιναν και μάλιστα άμεσα.

Δ) Οποιαδήποτε δυσκολία μπορεί να είναι διαχειρίσιμη, αρκεί το άτομο να έχει κάποιον γενικότερο και ισχυρό σκοπό στη ζωή του (θα προσέθετα που να μην εξαρτάται από συγκεκριμένους ανθρώπινους παράγοντες).  Αυτή είναι ίσως και η μεγαλύτερη παγίδα σήμερα, γιατί στους ανθρώπους δίνεται η αίσθηση ότι δεν υπάρχει κανένας σκοπός για τον οποίο υπάρχουν, παρά να καταναλώνουν. Νομίζω θα έπρεπε να είναι στο βασικό πρόγραμμα εκπαίδευσης να βοηθιούνται τα παιδιά από μικρή ηλικία να βρίσκουν σκοπούς και αξίες, όσους περισσότερους και όσο υψηλότερους γίνεται. Αυτοί θα τους κρατήσουν στην υπόλοιπη ζωή τους. Και είναι κάτι που θα πρέπει κι εμείς να επαναπροσδιορίζουμε και να θρέφουμε διαρκώς.   

Ε) Σύμφωνα με τον Φρανκλ, ένα βασικό νόημα είναι να απαντάμε στις ερωτήσεις που μας θέτει η ζωή, με το σωστό τρόπο. Αντί λοιπόν να καταριόμαστε τη δυσκολία και να απελπιζόμαστε γιατί η δυσκολία μας αφαίρεσε το νόημα στη ζωή, ίσως θα έπρεπε να αναρωτηθούμε αν μέρος του νοήματος της ζωής είναι ακριβώς η απάντησή μας σε αυτή τη δυσκολία. Αυτό θα πει ‘συνεργασία με τη δυσκολία’ κι όχι άγονη άρνηση. Αν μπόρεσε να το κάνει ο Φρανκλ στις συνθήκες που ζούσε, τι μπορούμε να πούμε οι υπόλοιποι….

Στ) Ακόμη κι όταν δεν ελπίδα για το μέλλον, μπορούμε να βρούμε νόημα διατηρώντας ζωντανές τις θετικές εμπειρίες του παρελθόντος. Ας το δούμε ότι η ζωή είναι σαν ένας σύντροφος: όταν είναι καλά και μας προσφέρει, τότε τον αγαπάμε. Όταν αρρωστήσει και γίνεται δύσκολος, τι κάνουμε; τον παρατάμε και σταματάμε να ασχολούμαστε μαζί του; Σταματάμε τη φροντίδα και την ελπίδα;

Ζ)Ο Φρανκλ αναφέρει με ιδιαίτερα συγκινητικό τρόπο την υποχρέωση που έχουμε όλοι μας όταν υποφέρουμε, να υποφέρουμε με όση μεγαλύτερη αξιοπρέπεια γίνεται, να μην απογοητεύσουμε κανένα, αλλά να είμαστε φωτεινό παράδειγμα για άλλους που ίσως υποφέρουν αντίστοιχα στο μέλλον.

Σε ένα τέτοιο Σύμπαν μπορούμε να εμπιστευτούμε ότι όλα, όσο ακατανόητα κι αν είναι, διέπονται από νόημα. Κι ίσως θα μπορούσαμε σιγά σιγά να ανακαλύπτουμε λίγο λίγο, ζητώντας από το Θεό να μας αποκαλύψει εκείνο που θα ήταν κατάλληλο για εμάς, ρωτώντας π.χ. Σε αυτή τη δυσκολία, τι νόημα υπάρχει για εμένα; Στην σημερινή μέρα ποιο είναι το νόημα που είμαι εδώ;

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 9/9/2016

Ένα τσίρκο διαπραγματεύεται την κατάθλιψη…

Πρόσφατα παρακολούθησα την παράσταση του τσίρκου Aquatica, που εγώ προσωπικά βρήκα εξαιρετική (δεν έχει ζώα, ευτυχώς έχουν απαγορευτεί).  Παρατηρώντας όμως τις συμπεριφορές των γύρω μου, έκανα κάποιες σκέψεις σχετικά με το πόσο οι καταθλιπτικές αντιδράσεις έχουν γίνει πια μαθημένος τρόπος ζωής, συνεισφέροντας ίσως ακόμη περισσότερο στην γενικευμένη κατάθλιψη των ημερών.  Αυτό που παρατήρησα ήταν η αδυναμία του κόσμου να χαρεί, να ενθουσιαστεί, να εντυπωσιαστεί. Θαμπωμένοι σε σημείο υπνωτισμού από τα τόσα εφέ  στις ταινίες, στα βιντεοπαιχνίδια, στην τηλεόραση, στον επαγγελματικό κι ανταγωνιστικό αθλητισμό, κοιτάμε με κατακριτικό, καχύποπτο  μάτι τα πάντα,  τίποτα δεν μας είναι αρκετά καλό. Ακόμη και τα παιδιά, επηρεασμένα από τους γονείς τους, κοίταζαν τις αγωνιώδεις προσπάθειες των ακροβατών με κακομαθημένη υπεροψία: «Σιγά, αυτό δεν είναι εντυπωσιακό. Έχω δει και καλύτερα».Δεν είναι μια απλή αντίδραση σε ένα θέαμα. Αυτή ακριβώς η στάση υποδηλώνει μια βαθύτερη στάση ζωής, που αποτελεί βασικό παράγοντα υπονόμευσης στην ψυχική μας ευμάρεια.

Έχοντας στην κυριολεξία πορωθεί από τα αλλεπάλληλα υπερβολικά θεάματα που μας κατακλύζουν από παντού, δυσκολευόμαστε να εκτιμήσουμε και να ευχαριστηθούμε με το απλό, το καθημερινό και το ωραίο. Συγκρίνουμε με τον εικονικό, ψεύτικο κόσμο με τον οποίο μας έχουν ποτίσει και χάνουμε την ικανότητα  να δούμε αυτό που είναι λιγότερο κραυγαλέο, αλλά μέσα στην λεπτή μετριοπάθειά του αληθινά όμορφο. Το τσίρκο είναι ένα παράδειγμα: αποτελεί μια μορφή τέχνης που κινδυνεύει να χαθεί. Σκέφτηκαν οι γονείς και τα παιδιά που παρακολουθούσαν πόσο σκληρά εργάζονταν οι ακροβάτες σε πνεύμα ομάδας, ταξιδεύοντας από χώρα σε χώρα για ελάχιστα χρήματα; Πόσο σημαντική τους ήταν η αλληλεπίδραση με το κοινό; (την επικοινωνία του κλόουν με τα παιδιά δεν τη βρίσκεις σε καμία οθόνη). Πόσο ήθελαν τα χειροκροτήματα και τον ενθουσιασμό του κοινού, καθώς η παράσταση είναι μια διάδραση, όπου ένα μη ενθουσιώδες κοινό μειώνει τον ενθουσιασμό των καλλιτεχνών αντίστοιχα… Όμως τα παιδιά δεν έχουν μάθει να βλέπουν το ανθρώπινο στοιχείο πίσω από την κάθε «παροχή»… έχουν μάθει να βλέπουν μόνο το "προϊόν". Όπως μου είπε ένα παιδί «Όχι, δεν τους θαυμάζω, γιατί αυτή είναι η δουλειά τους. Όπως κάποιος  γιατρός πρέπει να είναι πολύ καλός γιατρός, έτσι κι αυτοί πρέπει να είναι πολύ καλοί ακροβάτες». 

Αυτή η μηχανιστική, υπολογιστική  αντίληψη είναι το πρόβλημα. Καλός γιατρός μπορείς να γίνεις, όμως υπάρχει ένας πεπερασμένος αριθμός από τούμπες στον αέρα που είναι ανθρωπίνως δυνατόν να κάνεις... Εγώ προσωπικά βρήκα πολύ εντυπωσιακά όλα τα νούμερα που έκαναν οι ακροβάτες μπροστά μας! Σίγουρα δεν μπορούμε εμείς να τα κάνουμε! Χειροκροτούσα και επαινούσα με ενθουσιασμό σε όλα τα νούμερα και παρότρυνα τα παιδιά της παρέας που παρακολουθούσαν νωθρά να κάνουν το ίδιο, για να τους ενθαρρύνουν, αλλά και για να χαρούν τα ίδια… Αναρωτιέμαι κατά πόσον τα παιδιά αυτής της γενιάς, απόλυτα προσηλωμένα στην οθόνη, είχαν συνειδητοποιήσει ότι οι τούμπες μπροστά μας ήταν   αληθινές τούμπες, από αληθινούς ανθρώπους, με τους νόμους της αληθινής βαρύτητας, που ξέρεις κάτι, όσα κι αν έχεις δει στην τηλεόραση, στην πραγματικότητα δεν είναι καθόλου εύκολο να γίνουν….

Ας μάθουμε στα παιδιά να χαίρονται με το απλό, με το αυθεντικό. Ας μάθουμε στα παιδιά να προσπαθούν λίγο να αναλογιστούν τον άνθρωπο πίσω από την κάθε υπηρεσία ή παροχή που τους προσφέρεται. Ίσως τότε ένα απλό συνηθισμένο τρικ με τις κορίνες να αποκαλύπτεται πολύ πιο μεγαλειώδες από όσο δείχνει η πρώτη ματιά.  Το παπούτσι που φτιάχτηκε για 3 ευρώ από τον γεράκο τσαγκάρη της γειτονιάς, αποκτά πολύ μεγαλύτερη αξία, όταν ο άνθρωπος αυτός αγωνίζεται μέχρι βαθιά γεράματα να ζήσει παιδιά κι εγγόνια. Η φροντίδα της νοσοκόμας, έστω κι ατελής, αποκτά άλλη διάσταση όταν η ίδια είχε ξενυχτήσει συνεχόμενα βράδια να φροντίζει δικούς της ασθενείς στο σπίτι. Ας μάθουμε τα παιδιά μας να βλέπουν λίγο κάτω από την επιφάνεια και να εκτιμούν. Ας τα διδάξουμε να μη δίνουν τόσο σημασία στο ψέμα μια οθόνης, αλλά στην πραγματικότητα των ανθρώπων γύρω τους. Σκεφτείτε πόσο κακό έχει κάνει στον ερωτισμό μεταξύ των δύο φύλων η υπερβολική, σε σημείο απόλυτου κορεσμού, προβολή υπερ-όμορφων, υπερ-καλλίγραμμων μοντέλων  σε τηλεόραση, περιοδικά κλπ. Μετά τι εντύπωση να του κάνει του νεαρού η κοπελίτσα της γειτονιάς, που αντικειμενικά μπορεί να είναι πολύ όμορφη; Ποιον ωφελεί τελικά αυτό ο κορεσμός, αυτή η υπερ-πληθώρα;

Τέλος, η κατάθλιψη, εκτός από την έλλειψη εκτίμησης του απλού και καθημερινού, ενισχύεται από την έλλειψη αλληλεπίδρασης, την έλλειψη ανθρώπινης επαφής και την έλλειψη ανθρώπινης επικοινωνίας.  Έχουμε το δικό μας προγραμματάκι στο μυαλό μας, έχουμε και την ατζέντα μας, έχουμε και τα στάνταρ μας και μετράμε likes σε κάθε εμπειρία που αντιμετωπίζουμε. Δεν την αφήνουμε όμως να μας αλλάξει. Στην ουσία δεν είμαστε ανοιχτοί. Παρατηρούμε τη ζωή χωρίς να τη βιώνουμε. Σαν πίσω από το γυαλί μιας οθόνης, έχουμε κόψει τις διαύλους αλληλεπίδρασης. Ξέρουμε μόνο να κλικάρουμε κι όταν η ζωή από την άλλη πλευρά της νοητής μας γυάλας, δεν ανταποκρίνεται στο κλικάρισμά μας, απλώς κλείνουμε την οθόνη-δεν μας αφορά πλέον. Αυτή είναι η πραγματική ζωή όμως. Μέσα σε αυτή ζούμε και αυτή πρέπει να αγαπήσουμε. Κι ίσως να της επιτρέψουμε να μας αγαπήσει κι εκείνη. Και σίγουρα να διδάξουμε στα παιδιά μας να δώσουν και να πάρουνε αυτήν την πραγματική ζωή, όσο ρίσκο κι αν εμπεριέχει. Αλλιώς τους ανοίγουμε από πολύ νωρίς το δρόμο για την μακρόχρονη και ανελέητη κατάθλιψη….

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 2/9/2016

Αποφεύγοντας την κακοποιητική σχέση (ξανά...)

Παρότι έχω γράψει επανειλημμένως για το θέμα, η κακοποίηση στις συντροφικές σχέσεις- ειδικά εναντίον των γυναικών- εξακολουθεί κι επανέρχεται στο προσκήνιο. Ιδιαίτερα σε μια εποχή, όπου η οικονομική ανασφάλεια τρομοκρατεί όλο και περισσότερες γυναίκες να αποδέχονται κακοποιητικές σχέσεις, ενώ η μακροχρόνια ανεργία οδηγεί όλο και περισσότερους άνδρες σε ηθική κατάπτωση, ‘ακύρωση’ του ανδρισμού τους λόγω της απώλειας της ιδιότητας του ‘παροχού’ κι έκφραση του ψυχικού αδιέξοδου  μέσα από κακοποίηση της συντρόφου.

Όπως έχω αναφέρει πολλές φορές, τα πρώτα στάδια για την αποφυγή της κακοποιητικής σχέσης είναι πολύ σημαντικά. Πολλές γυναίκες βλέπουν τα προειδοποιητικά σημάδια από το πρώτο κιόλας ραντεβού, αλλά οι εσωτερικές κι εξωτερικές πιέσεις είναι τόσο ισχυρές  που προτιμούν να κάνουν πως δεν τα βλέπουν. Η υπομονή του θεραπευτή δοκιμάζεται όταν βλέπει την ίδια γυναίκα που παραπονιέται επί δεκαετίες για τον κακοποιητικό σύντροφο να ξαναγυρνά για μια ακόμη φορά. Ο γενικευμένος και πολύ ισχυρός σεξισμός της ελληνικής κοινωνίας, που εκθειάζει τη σύζυγο και μητέρα, αλλά αποκλείει, κατακρίνει κι απορρίπτει τη μόνη (κι ίσως άτεκνη) γυναίκα οδηγεί την πλειοψηφία των ελληνίδων γυναικών να προτιμούν ‘οτιδήποτε’ από το να μείνουν μόνες. Η επιδείνωση της λειψανδρίας επίσης δεν βοηθά. Τα παράπονα των γυναικών που ακούω συνεχώς είναι για ελάχιστους διαθέσιμους άνδρες οι οποίοι, ίσως λόγω της υπερπροσφοράς γυναικών με μηδενικά στάνταρ στις απαιτήσεις τους, έχουν γίνει υπερβολικά υπερόπτες κι εγωιστές, καθιστώντας σχεδόν αδύνατον για μια γυναίκα που σέβεται στοιχειωδώς τον εαυτό της να κάνει σχέση μαζί τους.

Δεν ξέρω πόσο απόλυτα αντικειμενική είναι αυτή η πραγματικότητα και κατά πόσον οι ‘εξωτερικοί’ παράγοντες θα πρέπει να είναι το επίκεντρο της συζήτησης. Το πολύ σημαντικότερο είναι πώς αισθάνεται η ίδια η γυναίκα. Εν τέλει, πόσο αγαπά η ίδια η γυναίκα τον εαυτό της, σε αυτό το αέναο πνευματικό ταξίδι, που δεν αρχίζει με τη γέννηση, δεν τελειώνει με το θάνατο και σίγουρα δεν καθορίζεται από την εύρεση ενός συντρόφου.   Η ικανότητα της γυναίκας να αποφύγει τον πειρασμό να (ξανα-) πέσει σε μια κακοποιητική σχέση εξαρτάται από το πόσο πραγματικά αγαπά η ίδια τον εαυτό της. Όχι στα λόγια, με τον γλυκανάλατο κούφιο τρόπο που έχει γίνει της μόδας. Το μήνυμα που θέλω να δώσω στην γυναίκα εκείνη που βασανίζεται από τον πειρασμό να είναι σε μια σχέση, η οποία γνωρίζει ότι δεν της κάνει καλό, είναι το εξής:

Πόσο πραγματικά αγαπάς τη γυναίκα εκείνη που εσύ είσαι,  ώστε να μην επιτρέψεις να της φέρονται ξανά σαν σκουπίδι;  Πόσο αγαπάς αυτή τη γυναίκα που φέρει το όνομά σου, ώστε να μην επιτρέψεις να της μιλήσουν ξανά με σαρκασμό, αδιαφορία και περιφρόνηση. Πόσο πραγματικά αγαπάς αυτή τη γυναίκα που φέρει το όνομά σου και προσπαθεί το καλύτερο που μπορεί, μέσα  σε μια κοινωνία που συχνά φαίνεται μόνο να μισεί- να μισεί τους πάντες, αλλά ειδικά τη μόνη γυναίκα… Πόσο αγαπάς αυτή τη γυναίκα ώστε να μην επιτρέψεις στον κάθε τρελό να εξαγριώνεται όταν έχεις διαφορετική γνώμη, ενώ ταυτόχρονα δεν βλέπει ποτέ λάθος στον εαυτό του, ακόμη κι όταν διαπράττει την πιο κραυγαλέα κακοποίηση; Πόσο αγαπάς αυτή την γυναίκα  ώστε να μην αφήσεις να της πουλήσουν τρέλα ξανά; Πόσο αγαπάς αυτή τη γυναίκα ώστε να μην βάλεις σε θεϊκό βάθρο  τον κάθε προβληματικό τύπο, που μόνο εσύ ‘βλέπεις’ ότι είναι γεμάτος βαθιά κρυμμένες αρετές, τις οποίες οσονούπω θα βγάλει στην επιφάνεια χάρη στην ανεπανάληπτη αγάπη σου; Θες στα αλήθεια να ξαναπαίξεις αυτό το παιχνίδι; Πόσο αγαπάς αυτή τη γυναίκα που φέρει το  όνομά σου, ώστε να μην περιμένεις από τον κάθε άνδρα να σε προστατέψει (γιατί συνήθως καταλήγεις να πρέπει να προστατέψεις εσύ τον εαυτό σου από αυτόν;) Πόσο αγαπάς αυτή τη γυναίκα που είσαι εσύ, ώστε να αναζητήσεις τη βοήθεια που έχεις ανάγκη από τον πραγματικό Θεό  κι όχι να μετατρέψεις τον κάθε εγωπαθή στον ημίθεο που θέλει να νομίζει ότι είναι; Πόσο αγαπάς αυτή τη γυναίκα που φέρει το όνομά σου ώστε να έχεις τουλάχιστον τη διάθεση να εκτιμήσεις τα θετικά στοιχεία της; Όχι, μην περιμένεις από τις φίλες σου και τη  μαμά σου να το κάνουν. Είναι κι εκείνες θύματα μιας βαθιά μισογυνιστικής κοινωνίας και δεν μπορούν να τα δουν -πολύ πιθανόν στη θέση σου να αντιδρούσαν πολύ πιο αδύναμα. Εσύ πρέπει να το κάνεις και να είσαι η πρωτοπόρος σε αυτό. Να δεις και να εκτιμήσεις αυτή τη γυναίκα και να την αγαπήσεις για αυτό που είναι, γιατί εσύ την γνωρίζεις καλύτερα από όλους. Κι επίσης, μην περιμένεις από κανέναν άνδρα να το κάνει. Ο άνδρας θα αντιγράψει αυτό που κάνεις εσύ. Θα εκτιμήσεις αυτό που του δείχνεις εσύ ότι εκτιμάς. Μην κρύβεσαι πίσω από την παλιομοδίτική αυτό-απαξίωση.

Και το τεστ αλήθειας: Πόσο διατεθειμένη είσαι να υποστηρίξεις αυτή τη γυναίκα που φέρει το όνομά σου,  ηθικά και πρακτικά, για όλη σου τη ζωή, να υποστηρίξεις αυτή τη γυναίκα με τον ίδιο  ζήλο, την ίδια θέρμη και το ίδιο σθένος με τα οποία θα στήριζες τα παιδιά σου;  Για τα παιδιά μπορείς, αλλά για τον εαυτό σου όχι; Γιατί;;;; Δεν σου δίνει η κοινωνία την άδεια; Σου έχει διδάξει ότι πρέπει να γίνεις χαλί να σε πατήσει, ότι αυτός είναι ο δρόμος της αρετής για μια γυναίκα; Και λοιπόν!  Δώσε  στον εαυτό σου την άδεια! Δεν υπάρχει άλλος να το κάνει. Δώσε στον εαυτό σου την άδεια να υποστηρίξει τον εαυτό σου με την ίδια αφοσίωση που θα υποστήριζες τα παιδιά σου και άσε τα δήθεν πνευματικά περί αυταπάρνησης. Μόνο η δική σου απόφαση, μόνο η δική σου ψυχική ετοιμότητα μπορεί να σε βοηθήσει. Ούτως ή άλλως, μόνη σου γεννιέσαι, μόνη σου πεθαίνεις και μόνη σου θα περάσεις τον αιώνιο ταξίδι πριν και μετά από αυτή τη γήινη ζωή. Δεν θα είναι κανένας άντρας από κοντά να σε προστατεύει και να νοηματοδοτεί τη ζωή σου. Και η κοινωνία που ξέρει μόνο να κατακρίνει και να αφαιρεί άδειες, δεν της καίγεται καρφί για τη δική σου μοναξιά. Η μόνη σου ασφάλεια στο αιώνιο άγνωστο είναι να έχεις τη διάθεση να αγαπήσεις κι αυτό ξεκινά αγαπώντας τον εαυτό σου. Εσύ έχεις τις δυνάμεις και τα αποθέματα, δώσε στον εαυτό σου την άδεια που δεν σου δίνει η κοινωνία ή η οικογένειά σου. Ίσως το ταξίδι να είναι πιο ενδιαφέρον από όσο νομίζεις. Η εναλλακτική σου ποια είναι; Η απόλυτη μιζέρια και μοναξιά του να είσαι με κάποιον ο οποίος δεν θα σε σέβεται, θα  σε θεωρεί δεδομένη, θα σε βρίζει και θα ειρωνεύεται, που θα σε χρησιμοποιήσει για σεξ και μετά θα σου φερθεί σαν σκουπίδι; Δεν είναι αυτό βαρετό;

Αν επίσης πιστεύεις  στην αγάπη του Θεού, μπορείς να γίνεις η δίοδος της αγάπης του Θεού στην γη όταν μπορείς πρώτα από όλα να αγαπήσεις την ταπεινωτική (κατά τους άλλους) ζωή σου, παρά και ενάντια στο μίσος μιας ολόκληρης κοινωνίας.  Κι αυτή η αγάπη έχει πολλή μεγάλη αξία και πολλή μεγάλη δύναμη, ακριβώς επειδή γίνεται παρά κι ενάντια στο μίσος μια ολόκληρης κοινωνίας. Αυτήν ακριβώς την αγάπη έχει ανάγκη ο κόσμος σήμερα για τη θεραπεία του. Μόνο αυτή η κοπιώδης αγάπη είναι αρκετά ισχυρή για να τον βοηθήσει μέσα στο πηγάδι του μίσους και σκότους που έχει πέσει.

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 27/8/2016 

Μαθήματα Ορειβασίας

Η ορειβασία δεν παύει να με διδάσκει εδώ και 20 χρόνια… Όχι τεχνικές ανάβασης, αλλά μαθήματα ανθρώπινων αξιών, ανθρώπινης συμπεριφοράς και ανθρώπινης αλληλεπίδρασης-ειδικά σε δύσκολες συνθήκες. Δυο αξιοσημείωτα παραδείγματα.

Πρώτο παράδειγμα

Πριν αρκετό καιρό, είχα πάει σε ανάβαση απαιτητικής διαδρομής με σύλλογο που είναι αρκετά χρόνια στην ‘πιάτσα’ για να δικαιολογηθούν τα περαιτέρω. Βέβαια συνήθως το ζήτημα είναι  του αρχηγού. Στην κατάβαση ο αρχηγός έτρεχε- με τα χίλια. Είναι από εκείνες τις περιπτώσεις, όπου συναντάς για αρχηγούς εκείνους τους ‘υπερ-άνδρες’, που το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να ‘χτυπήσουν’ κορυφές, να ‘βγάλουν’ γρήγορες υψομετρικές, να ‘τρέξουν’ την ομάδα. Η ομάδα κατέβηκε μια δύσκολη υψομετρική γύρω στα 1000μ σε 2,5-3 ώρες. Στη μέση της διαδρομής άρχισε να με τσιμπάει η  άρθρωση. Δεν καθυστερούσα ιδιαίτερα την ομάδα, παρότι ήμουν τελευταία και κάθε βήμα μου έκοβε την αναπνοή. Μόλις έφτανα τους άλλους, όσοι έκαναν στάση ξανα-ξεκινούσαν με εντολή του αρχηγού, για να μη χρονοτριβούν (χωρίς να υπάρχει καμία πίεση χρόνου). Όταν σε κάποια στάση σε διασταύρωση με το χωματόδρομο διαμαρτυρήθηκα, ο ‘αρχηγός’ βρήκε τη λύση: ‘Θα περιμένεις εδώ μέχρι να έρθουν οι άλλοι από το καταφύγιο με το τζιπ να σε πάρουν’. ‘Σε πόση ώρα;’. ‘Έχουν ξεκινήσει, το πολύ σε μισή ώρα θα είναι εδώ’. ‘Όχι δεν πειράζει, προτιμώ να έρθω μαζί σας, θα έρθω σιγά σιγά’. Η απάντηση του ‘αρχηγού’; ‘Όχι κάτσε εδώ, γιατί εγώ θέλω να τρέξω την ομάδα κι εσύ με καθυστερείς. Να πάρε και τον αριθμό του κινητού μου κι όπου να ναι έρχονται’. Κι εξαφανίζεται!

Για όποιον έχει έστω και την ελάχιστη ιδέα από ορειβασία, αυτό είναι εγκατάλειψη μέλους- αδικαιολόγητα εντελώς καθώς δεν τους είχα καθυστερήσει ούτε λίγα λεπτά, απλά ήμουν τελευταία. Ο τελευταίος της ομάδας, η λεγόμενη ‘σκούπα’, ήταν εμφανώς προβληματισμένος από τη συμπεριφορά του αρχηγού, αναγνωρίζοντας ότι δεν είναι ούτε σωστό, ούτε ασφαλές, να αφήνεις ένα άτομο μόνο του σε δασωμένο στα 1700μ. σε συνθήκες άστατου καιρού και προβλημάτων πόνου. Παίρνουμε ξανά τηλέφωνο τους πάνω ορειβάτες (από το δικό του κινητό) και ανακαλύπτουμε ότι δεν έχουν ξεκινήσει ακόμη. Μας είχε πει ψέματα και η μισή ώρα αναμονής μπορεί να ήταν οποιοσδήποτε χρόνος. Όμως η σκούπα έφυγε κι αυτή γιατί θα έχαναν το μονοπάτι που ήξερε μόνο ο ‘φευγάτος’ αρχηγός. Σκέφτηκα για κάποια στιγμή να τους ακολουθήσω, αλλά ο πόνος στο πόδι με σταμάτησε.

Σε δευτερόλεπτα, είχαν όλοι εξαφανιστεί. Βρέθηκα ξαφνικά μόνη μου στα 1700μ, σε ένα άγριο δάσος, σε ένα πολύ δύσβατο κι απομονωμένο βουνό, αναμένοντας κάποιους που δεν ήξερα πότε καν θα περάσουν. Κάθισα στον ήλιο για να μην παγώσω και κοίταζα τον ουρανό. Κοίταξα το κινητό μου, και είδα τρεις μπάρες σήματος-ξέρω πολύ καλά τι σημαίνει αυτό με τον συγκεκριμένο πάροχο! Προσπαθούσα να μην σκέφτομαι τους κινδύνους, ποιος θα μπορούσε να περάσει από εκεί, φοβούμενη κυρίως τους  παράνομους υλοτόμους ή τους psycho κυνηγούς που βαράνε ότι ακούγεται να κινείται- αυτές ήταν οι πιθανότητες εκεί πάνω…  Ευτυχώς εκείνη τη στιγμή δεν μου πέρασε καθόλου από το μυαλό ο κίνδυνος των άγριων ζώων και σκυλιών. Αλλιώς ακούγεται τώρα, αλλά αλλιώς είναι να είσαι εκεί πέρα μόνος σου.... Μέσα σε λίγα λεπτά ακινησίας είχα αρχίσει να παγώνω...

Όταν κάθισα κοιτώντας τον ευμετάβλητο ουρανό και ακούγοντας το φύσημα του αέρα ανάμεσα στα έλατα, είχα ΔΥΟ επιλογές.

Ή θα με έπιανε ο απόλυτος πανικός και θα έτρεχα σε έξαλλη κατάσταση να βρω σήμα, να έρθει (ποιος?) να με πάρει (και θα πανικοβαλλόμουν ακόμη περισσότερο…. ).

Ή απλώς θα καθόμουν κάτω, θα έπιανα το κομποσχοίνι και θα άρχιζα να προσεύχομαι.

Επέλεξα το δεύτερο. Κάθισα κάτω κι έπιασα την προσευχή. Γέμισα με γαλήνη και σιγουριά. Ακόμη και στο πιο αποξενωτικό μέρος, εγώ βρισκόμουν σπίτι μου. Στο συγκεκριμένο σημείο, χωρίς να μπορώ να τρέξω, χωρίς να γνωρίζω το μονοπάτι πίσω,  ήμουν εντελώς ευάλωτη. Είναι αυτές τις στιγμές της απόλυτης ευαλωτότητας, που αφηνόμαστε εντελώς στα χέρια του Θεού. Είναι όταν ξέρεις ότι και να προσπαθήσεις να κάνεις τώρα κάτι, είναι ανώφελο. Και τότε αφήνεσαι. Κάπως σαν ελεύθερη πτώση. Τι μπορείς να κάνεις; Αφήνεσαι στα χέρια του Θεού.

Δεν είχα ούτε πέντε λεπτά που προσευχόμουν και ακούω αυτοκίνητο. Σίγουρα δεν θα ήταν οι άλλοι ‘πάνω’ ορειβάτες, οι οποίοι  έπιναν ακόμη καφέ στο καταφύγιο. Ανασκουμπώθηκα στην περίπτωση που ήταν  οι υλοτόμοι-κυνηγοί που ανέφερα προηγουμένως- ποιος άλλος θα ερχόταν εκεί πάνω?  Όμως άκουσα μια γυναικεία φωνή κι αυτό με καθησύχασε. Τους σταμάτησα. Ήταν ένα συμπαθέστατο νεαρό ζευγάρι από την Αθήνα  που είχε έρθει ξώφαλτσα εκεί για να μαζέψει μανιτάρια.  Σταμάτησαν, με πήραν και κατεβήκαμε μαζί. Ήταν πολύ ευγενικοί και μάλιστα βρεθήκαμε και γείτονες στην Αθήνα. Προφανώς δεν είχαν υπολογίσει και πολύ καλά που θα πήγαιναν, γιατί το αμάξι στον κακοτράχαλο δασικό δρόμο βρήκε από κάτω τρεις φορές. Κάποιος άλλος όμως είχε υπολογίσει καλύτερα…

Οι πιθανότητες να βρεθεί εκεί πάνω κάποιος άλλος εκτός από παράνομους υλοτόμους- κυνηγούς  ήταν σχεδόν μηδέν. Κι όμως βρέθηκαν. Σε λιγότερο από πέντε λεπτά μετά την προσευχή ‘έτυχε’ το περιπλανώμενο ζευγάρι με τα μανιτάρια να γυρνά στο χωριό. Για μένα το θαύμα ήταν ξεκάθαρο.

Και μια φίλη μου πρόσθεσε μια ακόμη διάσταση: «Αυτό σου αποδεικνύει ότι όταν σε εγκαταλείπουν οι λάθος άνθρωποι, τότε έρχονται οι σωστοί». 

Ευχαρίστησα το ευγενέστατο ζευγάρι, όταν φτάσαμε στο χωριό και πήρα το αυτοκίνητό μου για την επιστροφή. Σίγουρα δεν θα ξαναπάω με το συγκεκριμένο αρχηγό, όμως εκεί σε αυτά τα πέντε λεπτά της απόλυτης μοναξιάς με την αυστηρή φύση του υψομέτρου, πήρα το μάθημά μου.

Δεύτερο παράδειγμα.

Έρχεται σε απόλυτη αντιπαράθεση με το προηγούμενο, του ‘ράμπο’ αρχηγού που με εγκατέλειψε στα κατσάβραχα.

Σε μια άλλη, πιο εύκολη διαδρομή είχα πάει με ένα σύλλογο που συνήθως έχει άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Προσωπικά τους βρίσκω πολύ συμπαθείς. Κατά κάποιο τρόπο προτιμώ για ορειβατική παρέα τα μεγαλύτερα άτομα. Είναι πιο ευγενικοί. Είναι πιο ήρεμοι. Έχουν μεγαλύτερη υπομονή. Δεν έρχονται για να βγάλουν τα απωθημένα τους και το στρες της εβδομάδας στην πορεία. Δεν έχουν το ναρκισσιστικό τουπέ και την αγένεια των νεότερων. Και σίγουρα δεν έχουν τη φιλοσοφία ‘ράμπο’ κάποιων άλλων. Και φαίνονται να χαίρονται έστω και τα μικρά πράγματα στη ζωή- σε αντίθεση με τους νέους που κουτρουβαλιάζουν τα βουνά χωρίς να καταλαβαίνουν τίποτε, επιστρέφοντας με την ίδια κατσούφικη διάθεση που ξεκίνησαν.

Βέβαια η ηλικία έχει και τις δυσκολίες της! Στη διαδρομή αυτή ένας πολύ ηλικιωμένος κυριούλης ζαλίστηκε. Σε αντίθεση με τη δική μου περίπτωση, είδα τέσσερις συνορειβάτες  του, να τον κατεβάζουν σιγά σιγά κι υπομονετικά σε όλη την υπόλοιπη διαδρομή με τον εξής τρόπο:  ένας μπροστά, ένα πίσω, ένας δεξιά, ένας αριστερά. Ώστε αν ήταν να πέσει, θα τον έπιανε κάποιος. «Σταυρό» μου είπε ο συνορειβάτης του, ‘σχηματίσαμε γύρω του ένα σταυρό και τον κατεβάσαμε».

Σκέφτηκα τον συμβολισμό, το ανθρώπινο αυτό σχήμα του Σταυρού, να κατεβαίνει σιγά σιγά το βουνό. Και αυτό μέσα από την αρωγή των συνορειβατών του που δεν δυσανασχέτησαν, δεν σκέφτηκαν ότι θα τους καθυστερήσει ή θα τους χαλάσει τη βόλτα, αλλά υπομονετικά και ήσυχα τον κατέβασαν σιγά σιγά. Στο σχήμα του Σταυρού.

Σε πλήρη αντίθεση με τη δική μου εμπειρία, τα δύο αυτά περιστατικά έχουν πολλά διδάγματα για την καθημερινότητά μας.

Όταν είσαι σε ελεύθερη πτώση, αφέσου και προσευχήσου,

Όταν σε εγκαταλείπουν οι άνθρωποι, είναι για να έρθουν οι σωστοί.

Όταν δυσκολεύεται κάποιος, σχημάτισε το σταυρό γύρω του. Για κάθε άνθρωπο που υποφέρει σήμερα στη Γη υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερις που δεν υποφέρουν, που μπορούν να τον βοηθήσουν. Τι θα συνέβαινε αν σχηματίζαμε από έναν σταυρό γύρω από τον καθένα που υποφέρει; Ένας μπροστά, ένας πίσω, ένας δεξιά, ένας αριστερά –θα έπεφτε τότε κανείς;

Βικτωρία Πρεκατέ, www.brightplanet.blogspot.gr, 30/5/2016

Το στρες της κρίσης στο Ιατρικό επάγγελμα

(το άρθρο συγγράφηκε μαζί με το Μιχάλη Ζωγράφο, ιατρό πνευμονολόγο-παθολόγο και την Πρεκατέ Βικτωρία και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα 'Ανάποδα' του Απριλίου 2016)

Το στρες της κρίσης στο ιατρικό επάγγελμα

Στις 4 του Σεπτέμβρη 2015, τρεις κατάκοιτοι ψυχικά ασθενείς στο Δαφνί πέθαναν στα κρεβάτια τους, όταν ένας άλλος ασθενής έβαλε φωτιά στο θάλαμο, καίγοντάς τους ζωντανούς. Ο Πανελλήνιος Ιατρικός Σύλλοςγος ανέφερε ότι στο νοσοκομείο απασχολούνται μόνο 997 εργαζόμενοι, όταν οι ανάγκες ξεπερνούν τις 2000. Η έλλειψη προσωπικού έχει κατηγορηθεί για την τραγωδία (1)

Μεταξύ 2009 και 2012, υπήρξε 1000 (χίλια!) % αύξηση στις μολύνσεις HIV κυρίως ανάμεσα στους χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών. Προ κρίσης, χορηγούνταν δωρεάν σύριγγες στους χρήστες, σύμφωνα με την οδηγία του ΠΟΥ για την πρόληψη του HIV. Όμως οι περικοπές στην υγεία διέκοψαν την παροχή και οι μολύνσεις πολλαπλασιάστηκαν (2). Αντίστοιχη κατάσταση συνεχίζεται και σήμερα.

Αυτά είναι δύο μόνο παραδείγματα της κατάστασης στο χώρο της υγείας, το χώρο που ίσως έχει πληγεί περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο. Όμως  ελάχιστη προσοχή έχει δοθεί στο συνεπαγόμενο στρες στους λειτουργούς του ιατρικού και παραϊατρικού χώρου. Σύμφωνα με τους Lazarus and Folkman (3) στρες είναι η κατάσταση όπου η παρουσία του στρεσογόνου παράγοντα ξεπερνά την υποκειμενικά αντιλαμβανόμενη ικανότητα του ατόμου να το διαχειριστεί. Όταν-με απλά λόγια- το άτομο νιώθει ότι η κατάσταση υπερβαίνει τις δυνάμεις που πιστεύει ότι έχει. Είναι πολλοί οι γιατροί και νοσηλευτές σήμερα που νιώθουν ότι η παρούσα κατάσταση, έτσι όπως έχει διαμορφωθεί λόγω των περικοπών, υπερβαίνει τις δυνάμεις που έχουν για να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες. Το άρθρο αυτό προέκυψε μετά από εκτενείς συζητήσεις με εργαζομένους στον ιατρικό χώρο και βιβλιογραφική έρευνα σχετικά με τους στρεσογόνους παράγοντες και τις συνέπειές τους (4).Για παράδειγμα:

Οι ‘ιστορίες τραγωδίας και τραύματος’ αποτελούν ‘πολύ μεγάλη’ πηγή στρες για τους γιατρούς, καθώς η εικόνα έχει γίνει  πιο περίπλοκη, λόγω των κακών συνθηκών διαβίωσης ,ενώ αντιμετωπίζουν καθημερινά περιπτώσεις ασθενειών ή/και θανάτων που θα μπορούσαν σε κανονικές συνθήκες να είχαν προληφθεί, π.χ. επιδείνωση κρίσεων άσθματος όταν ασθενείς ζουν σε υγρά υπόγεια χωρίς θέρμανση. Σε  τέτοιες περιπτώσεις, οι γιατροί νιώθουν ανήμποροι να βοηθήσουν.

Ο ‘υπερβολικός φόρτος εργασίας’ συνεισφέρει ‘αρκετά’ στο στρες, καθώς οι γιατροί του δημόσιου τομέα εξετάζουν μέχρι και διπλάσιο αριθμό ασθενών στο ίδιο χρόνο, όπως προ κρίσης.

Η αγωνία πάνω σε ‘ηθικά διλήμματα και επιλογές’ συνεισφέρει ‘απόλυτα’ στο στρες των γιατρών  με πολλούς τρόπους. Όταν για παράδειγμα,  οι γιατροί του ΕΟΠΥΥ έχουν μόνο 10 λεπτά για κάθε εξέταση κατά μέσο όρο, θα πρέπει να επιλέξουν ποιον ασθενή θα εξετάσουν διεξοδικά κι ποιον λιγότερο αναλυτικά. Όταν λόγω λιτότητας, έχει επιβληθεί ανώτατος μέσος όρος συνταγογράφησης φαρμάκων, που συχνά δεν επαρκεί, θα πρέπει να επιλέξουν σε ποιον θα γράψουν πιο ακριβά φάρμακα και σε ποιον όχι. Καθώς σήμερα επιτρέπονται μόνο γενόσημα, κάποια από τα οποία είναι αμφίβολης ποιότητας, ο γιατρός βρίσκεται συνεχώς σε δίλημμα ‘συμβιβασμού’ για το ποιος θα ασθενής θα πρωτοπρολάβει να εξαντλήσει το όριο των συνταγών του και πόσο ‘καλό’ θα είναι το φάρμακο που του επιτρέπεται να γράψει. Το ίδιο ισχύει και για τις εργαστηριακές εξετάσεις. Καθώς δεν πρέπει να υπερβούν ένα συγκεκριμένο κόστος, συνταγογραφούνται μόνον οι απολύτως απαραίτητες εξετάσεις: ‘Είναι σαν ιατρική πολέμου-δεν μπορούμε να κάνουμε τη δουλειά μας σωστά. Πολλές φορές εκτιμούμε βάσει εμπειρίας, ενώ υπάρχουν οι επιστημονικοί τρόποι να διαγνώσουμε λεπτομερώς-αλλά δεν δίνονται τα χρήματα’. Πρέπει να σημειωθεί ότι αν οι γιατροί υπερβούν το μέγιστο όριο συνταγογράφησης τιμωρούνται με εξοντωτικά πρόστιμα. Ταυτόχρονα, βρίσκονται σε καθημερινά διλήμματα σχετικά με το πώς να βοηθήσουν τους ανασφάλιστους ασθενείς, που σήμερα αγγίζουν το 1/3 του συνολικού πληθυσμού. Η αγωνία πώς να βοηθήσουν  ανασφάλιστους ακόμη και σε θέματα ζωής και θανάτου, ενώ ταυτόχρονα ρισκάρουν τη δική τους καριέρα είναι καθημερινή: ‘Δεν είναι  απλά ότι δεν υπάρχουν χρήματα-εδώ είσαι αντιμέτωπος με ένα σύστημα που νιώθεις ότι καθημερινά σε πολεμά, αν πας να βοηθήσεις λίγο παραπάνω- λες και είσαι εχθρός’.

Η ‘έλλειψη πόρων και προσωπικού’ συνεισφέρει ‘απόλυτα’ στο στρες των γιατρών. Η υποστελέχωση οδηγεί σε πολλές περιπτώσεις ένα γιατρό να κάνει τη δουλειά δύο γιατρών. Ταυτόχρονα, η έλλειψη στοιχειωδών υλικών θέτει και προσωπικό ρίσκο. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που φέρνουν από το σπίτι τους γάντια, χλωρίνες και μάσκες, καθαρίζουν οι ίδιοι το  χώρο εργασίας τους, για τη δική τους ασφάλεια, αλλά και εκείνη των ασθενών τους.

Η ‘έλλειψη υποστήριξης’ στο χώρο εργασίας επίσης συνεισφέρει ‘πολύ’ στο στρες των γιατρών , καθώς οι συνάδελφοι μέσα σε ένα κλίμα φόβου και ανταγωνισμού, οχυρώνονται, ο καθένας στον εαυτό του, ώστε να μη δείξουν αδυναμία ή/και υπερβολική αντίθεση στις εφαρμοζόμενες πολιτικές, κάτι που θα τους καθιστούσε ιδιαίτερα ευάλωτους στην επόμενη δόση ‘διαθεσιμοτήτων’… ‘Δε νιώθεις πια ότι κάνεις το λειτούργημα που σπούδασες. Νιώθεις ότι είσαι ένας αριθμός, που έχει εντολή να εφαρμόσει κατά γράμμα τις εντολές λιτότητας’.

Ταυτόχρονα, η ‘χρόνια αβεβαιότητα’ συνεισφέρει ‘αρκετά’ στο στρες, καθώς και οι γιατροί, ως μέρος της ελληνικής κοινωνίας έχουν πληγεί κι εκείνοι βαριά από την κρίση σε προσωπικό ή οικογενειακό επίπεδο. Όπως άλλα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας ‘δε βλέπουν φως’ στον ορίζοντα και αυτό πολλές φορές τους οδηγεί σε βαθιά απογοήτευση. Παρόλα αυτά, αν εξαιρέσει κανείς τις νεαρές ηλικίες, λίγοι είναι εκείνοι που σκέφτονται τη μετανάστευση. Η διαφυγή δεν φαίνεται να αποτελεί προτιμητέα λύση στους μεγαλύτερους και πιο έμπειρους γιατρούς.

Πέρα όμως από το στρες, η σύγχρονη αντίληψη στην ψυχολογία ανθρωπιστικών κρίσεων επικεντρώνεται στην έννοια της ‘ψυχικής ανθεκτικότητας’, δηλαδή εκείνους τους παράγοντες που δίνουν  δύναμη στο άτομο να συνεχίσει και να παλέψει. Η ‘προσωπική και οικογενειακή ζωή’ έρχονται αναμενόμενα στην κορυφή της λίστας, καθώς η παραδοσιακή ελληνική οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί το πρώτο καταφύγιο και αποκούμπι για την πλειοψηφία των συμπολιτών μας. Το αποτέλεσμα που βλέπουν στους ωφελούμενους ασθενείς δίνει επίσης πολλή δύναμη- είναι μεγάλη η ικανοποίηση  όταν βλέπουν τη βελτίωση σε κάποιον που διαφορετικά θα υπέφερε.Η ‘πολιτική ενεργοποίηση και ο ακτιβισμός’, ιδιαίτερα σε ομάδες με άτομα αντίστοιχων αξιών επίσης φαίνεται να δίνει δύναμη σε όσους επιλέγουν να δραστηριοποιηθούν με αυτόν τον τρόπο, καθώς έτσι νιώθουν ότι παλεύουν για να αντιμετωπίσουν τη ρίζα του προβλήματος. Το αναφαίρετο ανθρώπινο δικαίωμα στην υγεία αποτελεί αξία από μόνο του και όταν κάποιος μάχεται για μια αξία, η ζωή του αποκτά νόημα. Και το νόημα φαίνεται να είναι το καλύτερο αντίδοτο στην κατάθλιψη των ημερών….

Πηγές

1. Τα Νέα (2015). Δαφνί: Μια αποθήκη ψυχών: http://www.tanea.gr/news/greece/article/5272858/mia-apothhkh-gia-psyxes/
2. European Centre for Disease Prevention and Control, WHO Regional Office for Europe (2013). HIV/AIDS surveillance in Europe 2012. Stockholm:European Centre for Disease Prevention and Control.
3. Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1987). Transactional theory and research on emotions and coping. European Journal of Personality, 1(3), 141–169.
4. Ehrenreich, J. H., & Elliott, T. L. (2004). Managing stress in humanitarian aid workers: A survey of humanitarian aid agencies’ psychosocial training and support of staff. Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology, 10(1), 53–66.