Όταν ο διαχρονικά ελεγκτικός γονιός προσπαθεί να εξουσιάσει το ενήλικο (και μεσήλικο!) τέκνο…

Το πρότυπο του ελεγκτικού γονέα είναι σχεδόν επιδημικό στην ελληνική κοινωνία, τόσο που σχεδόν να θεωρείται πια φυσιολογικό και δεδομένο… Ταυτόχρονα μεταδίδεται από γενιά σε γενιά, ο έλεγχος καλυμμένος πίσω από έναν μανδύα ψευδο-προστασίας και διαστρεβλωμένου ενδιαφέροντος. Η ελεγκτική συμπεριφορά του γονιού δε σταματά με την ενηλικίωση ή το γάμο του παιδιού, απεναντίας πολλές φορές εντείνεται. Η δυσκολία του ενήλικου τέκνου να αντισταθεί στην ελεγκτική συμπεριφορά του γονιού διογκώνεται και περιπλέκεται καθώς πολλές φορές δεν έχει αναγνωρίσει, ούτε έχει επιλύσει τα παιδικά τραύματα από τον έλεγχο του γονιού, ούτε έχει εργαστεί για να αποκτήσει την αυτογνωσία και την αυτοπεποίθηση ώστε να μπορέσει ως ενήλικας να εξουδετερώσει τις πιέσεις άλλων.  Χωρίς επίγνωση, συνεχίζει να ελέγχεται για μια ζωή (ακόμη και μετά το θάνατο του γονιού) ενώ συχνά μεταδίδει το μοτίβο του ελέγχου επιλέγοντας ελεγκτικό  σύντροφο ή ασκώντας καταπιεστικό έλεγχο στα δικά του παιδιά. Σήμερα δε, που πολλοί ενήλικες εξαναγκάζονται λόγω της οικονομικής δυσπραγίας να συγκατοικούν με τους γονείς τους και  να εξαρτώνται και οικονομικά από αυτούς, είναι ακόμη πιο ευάλωτοι στον έλεγχο. Όχι μόνο λόγω των πρακτικών συνθηκών, αλλά και λόγω της μείωσης της αυτοπεποίθησης που ενίοτε (αλλά όχι απαραίτητα) συνοδεύει την ανεργία.

Στην ελληνική κοινωνία, αυτού του είδους ο έλεγχος είναι γενικά αποδεκτός. Κάποια μικροπειράγματα για την ηλικιωμένη μαμά που θέλει να μπλέκεται στα πόδια του νεαρού ζευγαριού, όμως θεωρείται αποδεκτό ‘τίμημα’ του να έχει κάποιος γονείς που ενδιαφέρονται. Λίγο σκεφτόμαστε το αντίκτυπο στην αυτογνωσία και αυτοεκτίμηση, όχι μόνο ενός ή δύο ενήλικων ατόμων αλλά μιας ολόκληρης κοινωνίας! Το ζεύγος στην ελληνική κοινωνία επενδύει πάρα πολύ στα παιδιά, συχνά με μη υγιείς τρόπους,  καθώς οι γονείς έχουν από αυτά προσδοκία δικαίωσης  και νοηματοδότησης της δικής τους ζωής, ενώ για πολλές γυναίκες η μητρότητα αποτελεί σύμβολο κοινωνικού ‘στάτους’, αλλά και οδό σταθεροποίησης μιας, κατά τα άλλα, αμφίβολης σχέσης. Ταυτόχρονα, οι ελεγκτικοί γονείς επιδιώκουν από τα επιτεύγματα του παιδιού τους να αντλήσουν αυτοεκτίμηση για αυτά που ενδεχομένως ήθελαν αλλά δεν κατάφεραν οι ίδιοι. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, πώς είναι δυνατόν να αφήσουν το παιδί να είναι ο εαυτός του;

Τι μπορεί να κάνει λοιπόν το ενήλικο (ή μεσήλικο!) τέκνο, του οποίου ο γονιός εξακολουθεί να ανακρίνει και να κατακρίνει την κάθε επιλογή;

Η πρώτη και ουσιαστικότερη αλλαγή είναι πάντα εσωτερική. Αυτό είναι το πρώτο θετικό μήνυμα γιατί τον εσωτερικό μας κόσμο μπορούμε να τον καθορίσουμε εμείς, ακόμη κι όταν δεν μπορούμε να ελέγξουμε τις  εξωτερικές συνθήκες. Για παράδειγμα, με κατάλληλη εσωτερική εργασία μπορεί ένα άτομο που μένει στο ίδιο σπίτι με ελεγκτικούς γονείς να αποστασιοποιείται από τις παρεμβάσεις των γονιών του πιο αποτελεσματικά από κάποιον άλλον που ενώ μένει σε διαφορετική   πόλη, όμως ένα απλό μήνυμα στον τηλεφωνητή από τον ελεγκτικό γονιό, μπορεί να τον φέρει σε πλήρη σύγχυση, θυμό κι αυτό-αμφιβολία.

Αν έχεις ελεγκτικούς γονείς, το πρώτο είναι να συνειδητοποιήσεις ότι έχεις δικαίωμα  να είσαι ο εαυτός σου, έχεις δικαίωμα να διαφωνείς με τους γονείς σου, έχεις δικαίωμα να κάνεις πράγματα που δεν εγκρίνουν οι γονείς σου κι έχεις δικαίωμα να ΜΗΝ τους ενημερώνεις για θέματα που δεν τους αφορούν. Έχεις δικαίωμα στην ιδιωτική σου ζωή και στον ιδιωτικό σου χώρο κι έχεις δικαίωμα να είσαι διαφορετικός από τους γονείς σου. Αν είσαι διαφορετικός από τους γονείς σου: α) ΔΕΝ θα καταστραφείς, β) ΔΕΝ θα τους καταστρέψεις, γ)ΔΕΝ είναι το τέλος του κόσμου.  Έχεις δικαίωμα να ελευθερωθείς από το νοητικό τους  έλεγχο, ακόμη κι αν σε κάποια πρακτικά πράγματα τους χρειάζεσαι ακόμη. Σκέψου ότι οι γονείς σου δεν είναι αλάνθαστοι, όχι περισσότερο από εσένα, άρα δεν έχουν μεγαλύτερη δικαιοδοσία να κρίνουν τι είναι σωστό και τι λάθος στη δική σου ζωή. Ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος να αμφισβητήσεις  τις κρίσεις των γονιών (γιατί αλλιώς θα αμφισβητείς αδιάκοπα τον εαυτό σου) είναι να δεις αντικειμενικά τι έχουν καταφέρει εκείνοι στη ζωή τους. Ίσως δεν τα κατάφεραν και τόσο καλά ώστε να έχουν την αλάνθαστη εκείνη σιγουριά να αποφασίζουν για εσένα. Ίσως, σε αντίστοιχες συνθήκες με τις δικές σου να   τα κατάφερναν πολύ χειρότερα. Ίσως σε κάποιους άλλους τομείς να είναι πολύ πίσω. Δεν σημαίνει πως ό,τι λένε είναι λάθος, αλλά εσύ θα έχεις την τελική κρίση για το τι είναι σωστό – όχι εκείνοι.

Ένας άλλος τρόπος να πειστείς μέσα σου ότι θα πρέπει να βρεις τη δική σου αλήθεια και να ακούσεις τη δική σου φωνή, όσο κι αν αντιτίθενται οι γονείς σου, είναι ότι οι γονείς ούτως ή άλλως κάποια στιγμή θα φύγουν από τη ζωή. Ποιος θα αναλάβει τη ευθύνη για τις επιλογές σου τότε; Εκείνοι δεν θα είναι εκεί για να τους ζητήσεις εξηγήσεις, αν οι οδηγίες τους αποβούν λανθασμένες! Τουλάχιστον αν ακούσεις την εσωτερική σου φωνή, θα έχεις την ικανοποίηση ότι έκανες το καλύτερο που μπορούσες κι ήσουν αυθεντικός. Αν όχι, θα ζήσεις την υπόλοιπη ζωή σου με πικρία γιατί κάποιος άλλος σε παραπλάνησε. Όμως είσαι ενήλικος και οφείλεις στον εαυτό σου να αναλάβεις εσύ την ευθύνη της ζωής σου- όσο κι αν εκείνοι δεν θέλουν να σε αφήσουν να ενηλικιωθείς.

Μια καλή  ιδέα για την καλλιέργεια της αυτογνωσίας, αλλά και των υγιών ορίων, που είναι απαραίτητα για την αντίσταση στον έλεγχο των γονιών είναι να κρατάς  ημερολόγιο- κλειδωμένο κάπου ώστε να μην έχουν πρόσβαση! Η καταγραφή των σκέψεων και συναισθημάτων θα σε βοηθήσει να διατηρήσεις μια υγιή αίσθηση της ταυτότητάς σου και να ανακαλύψεις τι πραγματικά θες, ώστε να μην παραπαίεις ανάμεσα στην υποταγή σε αυτό που θέλουν οι γονείς σου και σε αυτό που είναι το ακριβώς αντίθετο . Επίσης, ένας ή δύο πιστοί φίλοι (ανεξαρτητοποιημένοι οι ίδιοι) που θα σε βοηθήσουν να έχεις μια πιο αντικειμενική οπτική. Η συζήτηση με τους φίλους μπορεί να βοηθήσει πολύ όταν νιώθεις ότι καταβάλλεσαι από τις παρεμβάσεις τους. Καλό είναι να αποφεύγεις να εκμυστηρεύεσαι σε άτομα του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος, εκτός κι αν έχουν πλήρως αποστασιοποιηθεί, γιατί μπορεί να έχουν άλλη ‘ατζέντα’ στη σχέση με τους γονείς σου και να προσπαθούν να κρατήσουν ‘ισορροπίες’ από τη δική τους σκοπιά.

Σε πρακτικό επίπεδο, αν οι γονείς σου είναι ιδιαίτερα ελεγκτικοί, μη μοιράζεσαι σημαντικές πληροφορίες μαζί τους. Μην αποζητάς κατανόηση ή έγκριση από εκείνους. Κράτησε τα σημαντικά πράγματα (θετικά κι αρνητικά) για τον εαυτό σου και τους πιστούς σου φίλους, γιατί ο ελεγκτικός γονιός θα χρησιμοποιήσει οποιαδήποτε πληροφορία για να σε χειριστεί. Οι ελεγκτικοί γονείς θα επιμείνουν να ρωτούν,  να παρεμβαίνουν, να σου λένε τι να κάνεις, ακόμη και να διατάζουν. Σε όλα αυτά, προσπάθησε να κρατάς την αλληλεπίδραση στο ελάχιστο δυνατό- μην ανταπαντάς, μη μπαίνεις σε διάλογο, μην αντικρούεις με επιχειρήματα, ο ελεγκτικός γονιός θα τα χρησιμοποιήσει αυτά ως λαβή για να ασκήσει ακόμη περισσότερο έλεγχο. Στις επίμονες ερωτήσεις, δίνε σύντομες, ασαφείς, γενικόλογες απαντήσεις, χωρίς να τρέφεις περαιτέρω συζήτηση. Ακόμη κι αν φαίνεται να συμφωνείς, όταν είναι ο μόνος τρόπος να σε αφήσουν να ηρεμήσεις, είναι σημαντικό να είσαι ξεκάθαρος μέσα σου για τα δικά σου πιστεύω.  Αν γίνονται κακοποιητικοί, προειδοποίησέ τους και σήκω φύγε. Κλείσε το τηλέφωνο ή φύγε. Μόνο οι πράξεις μπορεί να είναι αποτελεσματικές στο να αυτοπεριοριστούν. Μόνο αν αραιώσουν οι προσκλήσεις, θα συνειδητοποιήσει η ελεγκτική μαμά ότι δε πρέπει να σχολιάζει το κάθετι που θα βλέπει στο σπίτι σου. Βεβαίως, όταν υπάρχει η ανάγκη για πρακτική βοήθεια, π.χ. φύλαξη παιδιών από τη γιαγιά, το πρόβλημα γίνεται πιο περίπλοκο, αλλά και πάλι το γεγονός ότι έχεις ανάγκη από πρακτική βοήθεια δε σημαίνει ότι έχει το δικαίωμα να παραβιάζει τα όρια της δικής σου ζωής. Μπορείς να ξεκαθαρίσεις τα όρια και τη συμφωνία, π.χ. ‘ θα μου κρατάς τα παιδιά, θα σου κάνω τα ψώνια’ , και να τους υπενθυμίζεις αυτά τα όρια κάθε φορά που τα καταπατούν. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα τα σεβαστούν, αλλά είναι σημαντικό για εσένα να επιμείνεις. Προσπάθησε να βρεις ποια είναι η ανάγκη  σε εκείνους που τους κάνει τόσο ελεγκτικούς (φόβος, συνήθεια, χαμηλή αυτό-εκτίμηση) κι ίσως αυτή η αναγνώριση σε βοηθήσει να τους αντιμετωπίσεις διαφορετικά.

Το μοτίβο του ελέγχου συγχέει τα όρια και διαστρεβλώνει την ανάληψη ευθύνης, που είναι τόσο σημαντική για την αίσθηση της ταυτότητάς μας στον κόσμο. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο αμερικανός ψυχοθεραπευτής δρ. Dan Neuharth στην ιστοσελίδα του www.controllingparents.com:

 «1)Δεν είσαι εσύ υπεύθυνος για όσα σου έκαναν οι γονείς σου στην παιδική σου ηλικία-εκείνοι είναι. 2) Δεν είναι οι γονείς σου υπεύθυνοι για όσα κάνεις εσύ στην ενήλικη ζωή σου τώρα-εσύ είσαι».

Σε αυτήν την δίκαιη ανακατανομή της ευθύνης έγκειται εντέλει η απελευθέρωσή μας από τον γονεϊκό έλεγχο: κανείς δεν μπορεί να μας ελέγξει αν δεν τον αφήσουμε. Και τον αφήνουμε, όταν εμείς δεν θέλουμε να αναλάβουμε την ευθύνη της δικής μας ζωής. Όσο φόβο κι αν προκαλεί, ο μόνος τρόπος για να νιώσουμε πλήρωση ως ενήλικες είναι να αναλάβουμε την ευθύνη της ζωής μας. Αλλιώς θα ανακυκλώνουμε το μοτίβο του ελέγχου, ελέγχοντας τα δικά μας παιδιά και σε βάθος χρόνου κατηγορώντας τα, γιατί ‘εξαιτίας τους’ δε ζήσαμε τη ζωή που θέλαμε.

 Βικτωρία Πρεκατέ, www.brightplanet.blogspot.gr, 9/1/2017

Δημοσιεύτηκε στο iatropedia.gr 14/1/2017
http://www.iatropedia.gr/paidi/antimetopizontas-ton-chronia-elegktiko-gonio/72426/

Η Ελλάδα του Χ

Μια καινούρια συνήθεια του λαού μας, που σιγομαγειρευόταν εδώ και χρόνια, τώρα με την κρίση έχει έρθει να παγιώσει τις πιο αρνητικές πτυχές της: το μοτίβο της αποκοπής στις ανθρώπινες σχέσεις, της εγκατάλειψης, της προδοσίας, με άλλα λόγια 'βάζω Χ' σε ανθρώπους. Το βλέπω και το ακούω από πολύ κόσμο τόσο συχνά πια, που σκέφτηκα να γράψω αναλυτικά για αυτήν την επικίνδυνη νεοελληνική συνήθεια του Χ, που ύπουλα καταρρακώνει την κοινωνική συνοχή περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο. Μέχρι πρόσφατα, είχε πλήξει ανθρώπους που είναι κοινωνικά αποκλεισμένοι για διάφορους λόγους, όπως φτώχεια, εθνικότητα, θρήσκευμα, οικογενειακή κατάσταση, ειδικές ανάγκες, προβλήματα υγείας κλπ. Όμως η δυναμική της είναι τόσο ανησυχητικά ανερχόμενη και το επίπεδο της συνειδητοποίησής μας τόσο χαμηλό και αδρανές, που πολύ φοβάμαι ότι μέσα στα επόμενα χρόνια το Χ θα πλήξει ακόμη και τις σχέσεις στην 'πυρηνική' οικογένεια. Η παράδοση που μέχρι τώρα την προστάτευε, δεν νομίζω ότι θα μπορέσει να αντέξει την ορμή της κατάθλιψης, της άγνοιας και του εγωκεντρισμού που έρχεται ως υπερηχητικό τρένο.  Άκουσα πρόσφατα από μεσήλικη γυναίκα να λέει για τον μονάκριβο νεαρό γιο της:  «Ετοιμάζομαι και για την οριστική διαγραφή» (σ.σ.του παιδιού της από τη ζωή της). Ακραίο παράδειγμα ίσως, αλλά σε λίγο καιρό αν συνεχίσουμε έτσι, δεν θα είναι πια ασυνήθιστο…

Τι ακριβώς είναι το 'βάζω Χ στους ανθρώπους';εξαφανίζομαι, δεν με αφορούν πλέον, «δεν καλύπτουν τις ανάγκες μου» (όπως λέει η πιο καταναλωτική, ελαφρολαϊκή όψη της ποπ ψυχολογίας), κόβω κάθε επικοινωνία,  γενικά, ο άλλος δεν υπάρχει για μένα. Ούτε το πατροπαράδοτο ‘χρόνια πολλά’ στις γιορτές. Χ. Πολλές φορές το καλύπτουμε πίσω από ένα γενικόλογο ‘χαθήκαμε’, όμως το ‘χαθήκαμε’ είναι πάντα επιλογή...

Ας δούμε ένα αλφάβητο παραδειγμάτων του Χ. Τα παραδείγματα αυτά δεν αφορούν φευγαλέες εφηβικές φιλίες- είναι παραδείγματα ενήλικων ή μεσήλικων ατόμων με πολλά χρόνια σύνδεσης μεταξύ τους. Ενώ ακούγονται ως απλές καθημερινές μικρο-απώλειες, στην πραγματικότητα δείχνουν όλες τις διαστάσεις αποσύνθεσης του κοινωνικού ιστού, οι συνέπειες των οποίων, όταν συσσωρεύονται, δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητες:

-Η Α. χρόνια φίλη με τη Β., βρήκε νέες παρέες  σε μια περίοδο που η Β. ήταν πολύ στεναχωρημένη λόγω προβλημάτων στη σχέση της. Η Α. 'έβαλε Χ' στη Β. γιατί ήθελε ‘να περνά καλά με τους φίλους της κι όχι να ψυχοπλακώνεται’.

-Η Γ. σε μέση ηλικία βρέθηκε αντιμέτωπη με σοβαρά προβλήματα υγείας. Οι επαφές και τα τηλεφωνήματα σιγά σιγά αραίωσαν, καθώς οι άλλοι πάγωναν από φόβο απέναντι στη συγκεκριμένη ασθένεια, ενώ ταυτόχρονα η προοπτική του θανάτου της Γ. τους οδηγούσε να σκεφτούν ότι δεν είναι πια ‘καλή μακροπρόθεσμη επένδυση’ στον κοινωνικό τους κύκλο, καθώς υπήρχαν πιθανότητες να έφευγε από τη ζωή σε σύντομο διάστημα.

-Η Δ. εισέπραξε Χ από όλες τις φίλες, τους φίλους και τα φιλικά ζευγάρια, όταν χώρισε με τον άνδρα της. Από ‘αποκατεστημένη’, έγινε τώρα  ‘καημένη’, κι ως εμφανίσιμη και ομιλητική, οι γυναίκες στα πρώην φιλικά ζευγάρια, την έβλεπαν τώρα ως ‘απειλή’. Χ λόγω γυναικείας αλληλεγγύης!

-Ο Ε. εξομολογήθηκε στον παιδικό του φίλο Ζ. για την ανεργία του, την ανέχειά του και τον τρόμο του για το μέλλον. Η απάντηση; Μετά από κάποιες γενικόλογες παρηγοριές, ο Ζ του έβαλε Χ. Φοβόταν ακόμη και να πλησιάζει πια τον Ε. μη τυχόν και οι ατυχίες του είναι κολλητικές...

-Η Η. έμαθε από τη φίλη της Θ. ότι μόλις χώρισε από το σύζυγό της. Το αποτέλεσμα; Της έβαλε ένα ωραίο Χ. Όταν μάλιστα η Θ. πήρε το θάρρος να την ρωτήσει γιατί, η Η. απάντησε  «αυτό που σου συνέβη με σόκαρε». Χ λόγω σοκ!

--Ο Ι. μετά από χρόνια σε ασταθή εργασία και ασταθείς σχέσεις είχε αρχίσει να κυλά σιγά σιγά στην κατάθλιψη. Ο ίδιος αποτραβήχτηκε και αραίωσε τα τηλεφωνήματα με τους φίλους του. Ένιωθε πια ότι δεν είχε το κουράγιο ή τη διάθεση. Οι φίλοι με τη σειρά τους δεν επέμειναν, δεν νοιάστηκαν αρκετά, δεν προσπάθησαν. ‘Αφού δεν μας παίρνει αυτός, δεν θα τον πάρουμε ούτε κι εμείς’. Το Χ γράφηκε κι από τις δυο πλευρές.

-Η Κ. ξεκίνησε ένα νέο πρότζεκτ στην εταιρία της, χωρίς όμως να συμπεριλάβει το φίλο και στενό της συνεργάτη Λ. Πράγματι ο Λ. δεν θα μπορούσε να ανταποκριθεί στο συγκεκριμένο έργο, όμως καθώς η Κ. δεν μπορούσε να βρει τον τρόπο να του το πει ευθέως (νόμιζε ότι θα τον προσβάλλει) απομακρυνόταν σιγά σιγά από εκείνον και σε φιλικό επίπεδο. Με τον τρόπο της, η Κ. έβαλε Χ στον Λ., αλλά και ο Λ. όταν έμαθε για την ασχολία της χωρίς να τον προσκαλέσει, της έβαλε Χ κι αυτός.

-Η Μ. ήταν πάντα πολύ ελεγκτική με τους άλλους. Παρότι η φίλη της Ν. είχε βρει τον τρόπο να συμπεριφέρεται απέναντί της, όταν σε κάποιο σοβαρό  θέμα η Μ επέμενε να γίνει το δικό της και η Ν αρνήθηκε, η Μ. έβαλε Χ στη Ν. ‘My way or the highway’ όπως λένε στο Αμέρικα….

-Ο Ξ. σημείωσε μια σημαντική επαγγελματική επιτυχία. Επιφυλακτικός σχετικά με τους ανθρώπους που θα μπορούσε να το μοιραστεί, τελικά το είπε σε έναν φίλο του που γνώριζε χρόνια, τον Ο. Όμως ο Ο εκείνη την περίοδο αντιμετώπιζε έντονη κρίση αυτοπεποίθησης λόγω πολλαπλών ακυρώσεων και στασιμότητας στη δική του δουλειά. Όσο κι αν δεν το ήθελε, ο Ο. ένιωθε ζήλια. Επειδή η ζήλια είναι πολύ άσχημο συναίσθημα, ο Ο. απέφευγε τον Ξ. για να μην ενεργοποιείται η ζήλια του. Τελικά του έβαλε Χ.

-Η Π. είχε χαμηλή αυτοεκτίμηση και διαβάζοντας διάφορα για το θέμα αυτό, αποφάσισε ότι από εδώ και στο εξής, δεν θα έχει στη ζωή της ανθρώπους που την κριτικάρουν. Όταν κάποια μέρα βγήκε βόλτα με τη φίλη και συνεργάτιδά της Ρ., η Π. παραπονιόταν για τα καπρίτσια της κόρης της. Τότε η Ρ., αντανακλώντας κι επαυξάνοντας σε αυτά που ήδη η Π. έλεγε, της είπε «α, μάλλον την έχετε καλομάθει». Η Π. το πήρε σαν κριτική, κι επειδή είχε ορκιστεί μέχρις εσχάτων να μην αφήσει κανέναν να της θίξει την αυτοεκτίμηση, έβαλε Χ στην Ρ, παρόλο που η Ρ την είχε τιμήσει πολλές φορές στη συνεργασία τους και είχαν μοιραστεί πολλά μεταξύ τους.  Χ, ούτε απαντήσεις στα μηνύματα, τίποτα. Χ λόγω αυτό-εκτίμησης!

-Η Σ. εμπιστεύτηκε στη φίλη της Τ. ότι όταν ήταν μικρή την κακοποιούσαν οι γονείς της στο σπίτι. Παρά τις σπουδές στο χώρο των κοινωνικών επιστημών, η Τ πολύ απλά της έβαλε Χ μετά από αυτή την αποκάλυψη. Θέματα όπως η παιδική κακοποίηση είναι για μελέτες περιπτώσεων των ψυχολόγων-όχι να τους έχουμε και φίλους!

-Ο Υ. απέκτησε παιδάκι με ψυχοκινητικά προβλήματα. Ως μωρό δεν ήταν  τόσο εμφανές, μετά από 2-3 χρόνια όμως που η διαφορά με τα άλλα ήταν πια εμφανέστατη, οι φίλοι κι ακόμη και οι συγγενείς αραίωσαν έως ότου εξαφανίστηκαν. Χ. Αυτό δεν θέλουμε ούτε να το βλέπουμε. Εμείς θέλουμε μόνο τις χαρούμενες οικογένειες με τα τέλεια παιδάκια να τραγουδούν ευτυχισμένα γύρω από την τούρτα το ‘happy birthday’…

-Ο Φ. ήταν χρόνια μόνος στην προσωπική του ζωή αλά είχε ένα ευρύ κύκλο από φίλους και γνωστούς καθότι αρκετά χιουμορίστας και χαρισματικός. Μέχρι εκεί καλά. Όταν όμως εκμυστηρεύτηκε στο φίλο του  Χ ότι αυτή η χρόνια μοναξιά τον πονούσε και μάλιστα έβαλε και τα κλάματα μπροστά του, ο Χ το θεώρησε ατό υπερβολική αδυναμία, είδε μια άλλη όψη πίσω από το ‘πάντα καλά’ κι εξαφανίστηκε. Χ. Αν δεν είσαι αυτό που θέλω, τότε για μένα απλά δεν είσαι τίποτα- η φιλοσοφία του Χ.

-Η Ψ. ήταν παιδική φίλη με την Ω. Όταν η Ψ. παντρεύτηκε (ενώ η Ω ήταν ακόμη ελεύθερη), η Ψ. έκοψε 'μαχαίρι' την Ω, ούτε να μάθει αν ζει ή αν είναι καλά στην υγεία της. Στο συντηρητικό της κύκλο μάλιστα αυτό φαινόταν ως ενάρετη πράξη: "Αν θες να είσαι μια αφοσιωμένη σύζυγος και μητέρα, τέρμα οι φίλες!". Μάλλον ξεχνούσαν ότι ο Χριστός είπε να αγαπάμε όλους τους ανθρώπους, όχι μόνο την οικογένειά μας. Η Ψ. καλύφτηκε απόλυτα πίσω από το ρόλο της ενάρετης συζύγου και μητέρας, ξέχασε όμως να είναι άνθρωπος. Γιατί φέρθηκε απάνθρωπα στην παιδική της φίλη. 

Όλες αυτές –και πολλές άλλες- ιστορίες συμβαίνουν καθημερινά. Ποικίλουν στο χαρακτήρα, τα κίνητρα, τις συνέπειες.  Έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων; Δεν ξέρουμε πώς να επικοινωνήσουμε κάτι που μας δυσκολεύει και διακόπτουμε την επικοινωνία; Αδιαφορία; Προκατάληψη; Κατάκριση;Έλλειψη υπομονής; Ιδιοτέλεια; Κατανάλωση ανθρώπων; Υπεροψία; Κόπμπλεξ; Όλα αυτά μαζί, αλλά αυτό που έχω παρατηρήσει περισσότερο από όλα είναι ο φόβος της ευαλωτότητας, ο φόβος της οποιαδήποτε δυστυχίας ή πόνου του άλλου. Ένα νέο είδος κοινωνικού αυτοματισμού γεννιέται, εκείνος που αποκλείει οποιονδήποτε αποτυγχάνει να κρατά το ψευδο-προσωπείο του 'όλα καλά', εκείνος που πετάει στο περιθώριο οποιοδήποτε βρίσκεται σε σοβαρό πρόβλημα (όχι μόνο οικονομικό) σε ένα σύστημα που έχει ως ορισμό και στόχο του να δημιουργεί στους ανθρώπους προβλήματα. Ο κοινωνικός αυτοματισμός στιγματίζει έντονα το οποιοδήποτε πρόβλημα, από τη ανεργία και το διαζύγιο, μέχρι την κατάθλιψη και τα προβλήματα υγείας. Η γενικευμένη συχνότητα των προβλημάτων δε φαίνεται να βοηθά στη γέννηση της αλληλεγγύης, γιατί έχουν προλάβει να εκπαιδεύσουν το λαό στην κατάκριση, το στιγματισμό και το φόβο. Έτσι ο καθένας υποφέρει το πρόβλημά του μόνος του, φοβούμενος μην 'κολλήσει' από το πρόβλημα των άλλων.  Θέλουμε ο άλλος να είναι χαρούμενος, θετικός, τέλειος ή τουλάχιστον έτσι να δείχνει και ας είναι επιφανειακό. Η οποιαδήποτε αδυναμία μας φοβίζει και τρέχουμε μακριά. Απορρίπτοντας τον άνθρωπο, νομίζουμε ότι προστατευόμαστε από τη θλίψη του. Πολλοί το έχουν καταλάβει ότι για να έχεις σήμερα κάποιο κοινωνικό κύκλο,  πρέπει να δείχνεις πάντα ευάερος και ευήλιος και ποτέ, ποτέ, μα ούτε μία φορά, να μην δείξεις τον εσωτερικό σου πόνο. Μια άλλου είδους απανθρωπιά, ένα άλλου είδους μάρκετινγκ έχει διαβρώσει τις ανθρώπινες σχέσεις και το επόμενο στάδιο αυτού του είδους είναι να διαβρώσει και τις άμεσες οικογενειακές σχέσεις. Σε λίγο θα βάζουμε Χ ακόμη και στον αδερφό μας γιατί δεν θα ανεχόμαστε να μας ‘ψυχοπλακώνει’ η δυσκολία του...

Η έλλειψη κοινωνικοσυναισθηματικής αγωγής, ο συναισθηματικός μας αναλφαβητισμός, η ιδιοτέλεια  και τα πολλά λανθασμένα μηνύματα σχετικά με τις ανθρώπινες σχέσεις έχουν οδηγήσει το λαό μας σε αυτό το σημείο.   Έχουμε δώσει υπερβολικό βάρος στις οικογενειακές σχέσεις, αλλά για να λειτουργήσει μια κοινωνία δεν αρκούν οι οικογενειακές σχέσεις! Χρειάζεται να λειτουργήσουν με τιμιότητα, αγάπη, ενδιαφέρον και σταθερότητα και οι φιλικές και οι συνεργατικές και οι συναδελφικές σχέσεις. Το τουρκοκρατικό κατάλοιπο των ‘δικών μας ανθρώπων’ έχει ήδη κάνει διάτρητη την κοινωνική συνοχή. Οι επιφανειακές σχέσεις σε επίπεδο ρόλων (αλλά όταν σταματούν αυτοί οι ρόλοι, οι σχέσεις διακόπτονται) μας εμποδίζει να είμαστε άνθρωποι και χωρίς την ανθρωπιά μας δεν μπορεί ούτε η κοινωνία, ούτε η οικογένεια να προχωρήσει. Η αποκοπή από τον άλλον αντανακλά τη βαθύτερη αποκοπή που έχουμε από το Χριστό, ακόμη κι αν υποκρινόμαστε τους θρήσκους (ή σην αριστερή της έκδοση, τους 'αλληλέγγυους'...).  Αν δεν μάθουμε να εξασκούμε  την αγάπη στους γύρω μας, δεν θα μπορούμε να κάνουμε πράξη καμία αγάπη πουθενά- ούτε στην οικογένειά μας. Αν συνεχίσουμε στην καταστροφική πορεία του Χ, θα καταλήξει ο λαός που κάποτε γλένταγε και μοιραζόταν και χόρευε στον κύκλο (που συμβολίζει την ομάδα) να περιδιαβαίνει ο καθένας μόνος του ζαλισμένα οχτάρια, χαμένος μέσα στην απόλυτη λύπη του προσωπικού του Χ... 

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 12/12/2016

Υ.Γ. Και για να μην φανεί ότι απλά 'κηρύττω' κάτι στους άλλους, το Χ είναι κάτι που το είχα κάνει κι εγώ αρκετές φορές, ιδιαίτερα στα νεότερα χρόνια μου, κυρίως λόγω έλλειψης κοινωνικών δεξιοτήτητων- δεν ήξερα πώς να διαχειριστώ καταστάσεις κι έφευγα. Με λυπεί σήμερα, και προσπάθησα σε κάποια άτομα, εστω και χρόνια μετά, να επανεκκινήσω την επικοινωνία. Αυτό έχει πάντα αξία, ακόμη κι αν το άλλο άτομο δεν ανταποκριθεί. Και βέβαια, το Χ είναι κάτι που έχω επίσης εισπράξει πολλές φορές- εδώ στην Ελλάδα. Αυτό όμως που με ανησυχεί ιδιαίτερα είναι το πόσο γενικευμένο είναι στο λαό μας και σε τι είδους ψυχοσύνθεση, κοινωνική συνοχή και κοινωνική συμπεριφορά θα μας οδηγήσει στα επόμενα χρόνια, ιδιαίτερα αν η παρούσα οικονομική δυσπραγία συνεχιστεί.... , 

Εκπαίδευση προσφυγόπουλων

Όλα τα παιδιά έχουν δικαίωμα στην εκπαίδευση. Ιδιαίτερα τα προσφυγόπουλα με τις απανωτές απώλειες που έχουν βιώσει, έχουν μεγάλη ανάγκη, αλλά και μεγάλη διάθεση για εκπαίδευση. Οι προσφυγικές κρίσεις σήμερα στον πλανήτη εξελίσσονται σε μακροχρόνιες, αγγίζουν δεκαετίες κι εκατομμύρια παιδιά πρόσφυγες σε όλο τον κόσμο κινδυνεύουν να μείνουν εξ ολοκλήρου εκτός εκπαίδευσης. 

Σύμφωνα με τις εκθέσεις του Human Rights Watch (https://www.hrw.org/news/2016/09/16/education-syrian-refugee-children-what-donors-and-host-countries-should-do) για την εκπαίδευση των προσφυγόπουλων, σήμερα περίπου το 1/3 των 750.000 Σύρων παιδιών στην Τουρκία παρακολουθούν σχολείο, με τα κορίτσια να είναι σχεδόν τα μισά από τα αγόρια. Στο Λίβανο τα μισά από τα 500.000 Συρόπουλα και στην Ιορδανία το ¼ από τα 225.000 παιδιά.  Στην Τουρκία τα Συρόπουλα μπορούν να παρακολουθήσουν τα δημόσια τουρκικά σχολεία, ενώ κάνουν και παράλληλα προσωρινά εντατικά τμήματα το απόγευμα στελεχωμένα από Σύρους πρόσφυγες εθελοντές δασκάλους. Ταυτόχρονα, υπάρχει και επαγγελματική εκπαίδευση σε 130.000 Σύριους νέους. Και οι τρεις χώρες έχουν θέσει φιλόδοξους στόχους για την συμμετοχή όλων των παιδιών στην εκπαίδευση, ενώ όσο περισσότερο χρονικό διάστημα μένουν εκτός εκπαιδευτικού συστήματος, τόσο πιο πιθανόν είναι να την εγκαταλείψουν οριστικά.

Ακόμη όμως κι αν ξεκινήσουν σχολείο, υπάρχουν πολλοί παράγοντες που συνεισφέρουν στη σχολική διαρροή. Η διαφορετική γλώσσα στην οποία διεξάγονται τα μαθήματα, η ανάγκη για εισόδημα στην οικογένεια (που ωθούν τα παιδιά να πάνε να εργαστούν- σε άθλιες συνήθως συνθήκες), ο ρατσισμός και το bullying από τα άλλα παιδιά στα δημόσια σχολεία, το κόστος των σχολικών υλικών ωθούν πολλά παιδιά να εγκαταλείψουν την εκπαίδευση.

Όταν τα παιδιά εγκαταλείπουν την εκπαίδευση έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να καταλήξουν στην δουλική εργασία, στην ζητιανιά, στη σεξουαλική εκμετάλλευση, τα κορίτσια σε πρώιμους γάμους, τα αγόρια σε στρατολόγηση σε εξτρεμιστικές ομάδες, είτε στη χώρα υποδοχής, είτε επιστρέφοντας στις εμπόλεμες ζώνες για να πεθάνουν πολεμώντας. Και βέβαια χωρίς εκπαίδευση δεν μπορεί να επιτευχθεί ενσωμάτωση, που είναι πολύ σημαντική για την αποφυγή της γκετοποίησης, με όποια αρνητική συνέπεια αυτή συνεπάγεται και για εκείνους και για εμάς.  Χωρίς εκπαίδευση τους περιμένει ένα ζοφερό μέλλον, με κινδύνους για τα ίδια αλλά και την κοινότητα γύρω τους. Η εκπαίδευση είναι επίσης πολλή σημαντική γιατί τους δίνει στα παιδιά μια αίσθηση σταθερότητας και κανονικότητας στις ζωές τους, ενώ τους προσφέρει τα εργαλεία να ξαναχτίσουν τις δικές τους χώρες αργότερα. Οι εικόνες γονέων των ελληνικών σχολείων να κλειδώνουν τα σχολεία για να μην επιτρέψουν τα προσφυγόπουλα να συμμετέχουν σε απογευματινά μαθήματα είναι εικόνες ντροπής- τα προγράμματα εμβολιασμών και οι υγειονομικοί έλεγχοι είναι πλέον τόσο αυστηροί που δεν δικαιολογούνται τέτοιες αντιδράσεις. Κι ενώ τα απογευματινά σχολικά προγράμματα είναι μια καλή ιδέα για το αρχικό στάδιο, αν οι πρόσφυγες παραμείνουν εδώ θα πρέπει οπωσδήποτε κατά τη γνώμη μου να ενσωματωθούν στο κανονικό δημόσιο ελληνικό σχολείο. Είναι προς το συμφέρον και το δικό τους και το δικό μας. Η κοινή εκπαίδευση θα προστατέψει από διαφορετικά ανυπολόγιστες συνέπειες στην κοινωνική συνοχή. Μέχρι τώρα το ελληνικό σχολείο έχει καταφέρει να συμπεριλαμβάνει όλα τα παιδιά χωρίς διακρίσεις- αυτό θα πρέπει να συνεχίσει και με τα προσφυγόπουλα.

Κι επειδή η προκατάληψη βρίθει όταν υπεραναλύουμε και διανοητικοποιούμε τα φαινόμενα από μακριά χωρίς να γνωρίζουμε τους ανθρώπους, μια εξαιρετική πηγή για να γνωρίσουμε τα συναισθήματα, τις σκέψεις και τα όνειρα των παιδιών αυτών είναι το βιβλίο «Μονόλογοι από το Αιγαίο» με μαρτυρίες ασυνόδευτων προσφυγόπουλων που συντάχθηκε από το Πανελλήνιο Δίκτυο για το θέατρο στην Εκπαίδευση και μπορείτε να το δείτε εδώ http://www.theatroedu.gr/Portals/38/main/images/stories/files/Books/MonologoiAigaio/Monologoiapo%20to%20aigaioWEB.pdf. Η εικόνα συνάδει απόλυτα με την εικόνα που έχω κι εγώ από την εθελοντική μου εργασία με προσφυγόπουλα. Είναι παιδιά με πολλά όνειρα και φιλοδοξίες, ιδιαίτερα επειδή έχουν βιώσει πολλές απώλειες μπορούν να εκτιμήσουν καλύτερα αυτό που τους προσφέρεται και με την κατάλληλη στήριξη πιστεύω ότι θα έχουν πολύ θετική συνεισφορά στο μέλλον όποιου τόπου τα υποδεχτεί.

Βικτωρία Πρεκατε, www.brightplanet.blogspot.gr, 11/12/2016

Μια εξαιρετική ορθόδοξη θεώρηση της κατάθλιψης

Δεν ισχυρίζομαι καμία αρμοδιότητα να μιλήσω θεολογικά, όμως θα ήθελα να σχολιάσω ως ψυχολόγος ένα εξαιρετικό και πολύ ευαίσθητο βιβλίο που έπεσε στα χέρια μου «Η κατάθλιψις- Ένας ορθόδοξος πνευματικός οδηγός» του Αρχιμανδρίτη Σπυρίδωνος Λογοθέτη, Ηγουμένου Αδελφότητος Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Ναυπάκτου (30300 Ναύπακτος, 2643022731), εκδόσεις Αθανασίου Σταμούλη (210-5238305), έκδοση 2002. Το βιβλίο είναι σαν ένα σπάνιο διαμάντι, που δεν φιλοξενείται συχνά από τα βιβλιοπωλεία μαζικής κατανάλωσης, όμως είναι εξαιρετικό κι έχει γραφεί με πολλή συμπόνια κι ευαισθησία. Περιλαμβάνει πολλές αναφορές Αγίων στην κατάθλιψη και δίνει χωρίς περιστροφές κάποιες πολύ χρήσιμες κατά τη γνώμη μου οπτικές για τα αίτια και την αντιμετώπιση της.

Κάποια δικά μου σχόλια πάνω στο βιβλίο (το οποίο συστήνω σε όσους πιστούς απασχολεί το ζήτημα) είναι τα εξής:

1)      Η κατάθλιψη όπως αναφέρει το βιβλίο δεν είναι καινούρια ανακάλυψη, υπάρχει πλήθος αναφορών από αγίους και οσίους για την κατάθλιψη  εδώ και χιλιάδες χρόνια. Δυστυχώς όμως η κατάθλιψη δεν είναι πια μόνο η θλιβερή εξαίρεση, αλλά έχει γίνει σήμερα επιδημία, σε σημείο να αγγίζει το 1/3 σχεδόν του πληθυσμού στην Ελλάδα:  Γιατί άραγε; Κατά τη γνώμη σχετίζεται με τις αξίες που έχει επιβάλλει ο σημερινός δυτικός πολιτισμός, του καταναλωτισμού και του ατομικισμού, που έχει πολύ ύπουλα καταρρακώσει την πνευματική σύνδεση του ατόμου με την ψυχή του και με την πνευματική μας πηγή, το Θεό.

2)      Κάποιες από τις αιτίες που αναφέρονται από τον συγγραφέα είναι η ακηδία, α-εργία και ο υπερβολικός κορεσμός από ανέσεις και απολαύσεις. Η υπερχείλιση από καλοπέραση φαίνεται ότι εντείνει, παρά μειώνει την κατάθλιψη. Αυτό μπορούμε να  το διαπιστώσουμε ειδικά στη χώρα μας, όπου τις τελευταίες δεκαετίες η καλοπέραση έγινε θρησκεία: Από φραπέ σε ουίσκι, από την παραλία στα μπουζούκια, από τις απανωτές ερωτικές περιπέτειες στα περίτεχνα γκουρμέ με τα οποία μας βομβαρδίζουν τα κανάλια μαγειρικής καθημερινά. Η αναζήτηση της ευχαρίστησης και της ηδονής στο έπακρο. Θυμάμαι πριν μερικά χρόνια όταν άκουγα σαν απόλυτο δόγμα στις παρέες να λένε ‘το παν είναι να περνάμε καλαααααά….’ Ας μην μας εκπλήσσει αλλά ειδικά στην νεολαία σήμερα (όπου το να περνάς καλάααα είναι must), τα παιδιά αγχώνονται αν τους ξεφύγει ένα Σαββατοκύριακο χωρίς ξεφάντωμα: ‘πω πω η ζωή περνάει μέσα από τα χέρια μου και φεύγει σαν το νεράκι, πρέπει να προλάβω να περάσω καλά, πρέπει να προλάβω να περάσω καλά, δες τον Α. κάθε μέρα είναι έξω!’ Λες και είναι σε ανταγωνισμό μεταξύ τους ποιος θα πετύχει τις περισσότερες ερωτικές περιπέτειες, νυχτερινές εξόδους, οινοπνευματώδεις μουσικές ακροάσεις κλπ. Κατά τη γνώμη μου, αυτή η πίεση είναι σημαντικός παράγοντας έναρξης κατάθλιψης ειδικά στις ευαίσθητες νεαρές ηλικίες. Τα παιδιά δεν έχουν μάθει ότι υπάρχουν άλλες πηγές ουσιαστικής ευτυχίας, που δεν βασίζονται στην εθιστική κατανάλωση ‘καλοπέρασης’. Όταν μάλιστα, συμμετέχουν στις νυχτερινές εξόδους με την επιταγή ‘να περάσουν καλά’, αλλά νιώθουν μέσα τους την ίδια μοναξιά, το ίδιο κενό όπως και πριν, τότε καταφεύγουν εύκολα στο αλκοόλ, για να σβήσουν την ματαίωση και να περάσουν ‘καλά, όπως όλοι οι άλλοι…’

3)      Μια άλλη πολύ ενδιαφέρουσα ιδέα που αναφέρει το βιβλίο είναι ότι μάθαμε να θλιβόμαστε όταν μας συμβαίνουν κακά, παρά όταν πράττουμε κακά. Εδώ θα μιλήσω ως εκπαιδευτικός και θεωρώ ότι σε αυτήν την κατεύθυνση έχουν συμβάλλει τα μέγιστα οι νοοτροπίες των Ελλήνων γονιών και ειδικά των Ελληνίδων μαμάδων. Οι εκπαιδευτικοί δεινοπαθούμε καθημερινά από μητέρες που απαιτούν  (ενίοτε με απειλές!) την απαλλαγή του παιδιού τους από κάθε δυσκολία, κάθε κριτική, κάθε συνέπεια, κάθε ευθύνη. Το παιδί μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, εις βάρος μάλιστα των άλλων, αλλά πάντα φταίνε οι άλλοι! Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά μια μαμά ‘Να μην τον εξετάζετε προφορικά, γιατί όταν δεν ξέρει, νιώθει άσχημα και πέφτει η αυτοπεποίθησή του’ (!!!). Ακραίο παράδειγμα μεν, αλλά αυτός ο παραλογισμός της ειδωλοποίησης των παιδιών είναι σήμερα επίσης μια επιδημία, με σοβαρούς κινδύνους και για την επιβίωση του έθνους μας, αλλά και για την μελλοντική ψυχική ισορροπία των παιδιών αυτών: Όταν αργότερα έρχονται αντιμέτωπα με τα υπερφουσκωμένα εγώ των άλλων παιδιών αλλά και την αδυσώπητη  πραγματικότητα, γκρεμοτσακίζονται ψυχικά.

4)      Η σημαντικότερη διάσταση στην κατάθλιψη που επίσης αναφέρεται στο βιβλίο είναι ότι στην ρίζα της κατάθλιψης βρίσκεται φυσικά η αποκοπή από τον αγαπημένο Θεό: Τίποτα δεν μπορεί να Τον αντικαταστήσει, σίγουρα όχι οι άλλοι άνθρωποι (ούτε τα παιδιά των μαμάδων!) και η αέναη αναζήτηση πλήρωσης μέσα από άλλες οδούς, πέρα από την αγάπη του Θεού, απλά οδηγούν σε επαναλαμβανόμενες ματαιώσεις κι απογοητεύσεις. Όταν έχουμε, με δική μας πρωτοβουλία προδώσει και ‘ξεκόψει’ το πιο αγαπημένο Πρόσωπο, πώς μπορούμε να περιμένουμε γαλήνη κι ευτυχία από αλλού;

5)      Μια τελευταία επισήμανση (τα υπόλοιπα τα αφήνω στο βιβλίο!) είναι η αναφορά στην έλλειψη ησυχίας ως αιτία κατάθλιψης. Αυτό πάλι αντιβαίνει με τη σύγχρονη νεοελληνική νοοτροπία του ‘τρέχω’. ‘-Τι κάνεις; -Τρέχω, τρέχω’. Και θεωρείται αξιοσέβαστο να ‘τρέχει’ κάποιος, να είναι πολυάσχολος, να έχει γεμάτη ατζέντα, και θεωρείται ‘αποτυχημένος’ αν έχει πολύ ελεύθερο χρόνο χωρίς απαραίτητα να κάνει κάτι. Το συνεχές ‘τρέξιμο’ όμως λειτουργεί ως απόσπαση προσοχής από την ψυχή μας. Κι όταν η ψυχή πονάει χρειάζεται χρόνος, πολύς χρόνος, και ησυχία για να την ακούσουμε. Η συνεχόμενη αποφυγή μόνο σε κατάθλιψη κι εθισμούς μπορεί να οδηγήσει. Κι όπως αναφέρει η αμερικανίδα συγγραφέας Mariane Williamson ‘τρέχουμε υστερικά σαν τα κοτόπουλα που μόλις τους έκοψαν το κεφάλι’. Το κεφάλι είναι η πνευματική μας σύνδεση και χωρίς αυτήν πράγματι τρέχουμε σαν τρελοί στα τυφλά, προσπαθώντας να  αποφύγουμε τον ψυχικό θάνατο.

Συμπερασματικά, η μάστιγα της κατάθλιψης δεν είναι μια νόσος που αφορά μόνο την ιατρική και τα ψυχοφάρμακα. Είναι κατεξοχήν μια πνευματική δυσλειτουργία και η χριστιανική παράδοση την έχει αντιμετωπίσει πολλούς αιώνες πριν την ανακαλύψει η ιατρική. Αξίζει λίγο να δούμε τι έχουν να πουν οι Πατέρες από την πείρα της ζωής εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Βικτωρία Πρεκατέ, www.brightplanet.blogspot.gr, 3/12/2016

Νέες τάσεις στην αυτο-εκτίμηση (2)

Από τη δεκαετία του ’70 ακόμη, η ψυχολογία της αυτο-εκτίμησης έχει προσφέρει πάρα πολλά σε όλες τις ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως και στην παιδαγωγική. Υπάρχουν όμως σύγχρονες τάσεις οι οποίες βασισμένες σε ενδελεχείς έρευνες ανακαλύπτουν κάποιες δυσλειτουργίες στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίστηκε η ενίσχυση αυτό-εκτίμησης στο παιδί και στον ενήλικα, προτείνοντας ταυτόχρονα άλλους, πιο ρεαλιστικούς και πιο αποδοτικούς τρόπους.

Για παράδειγμα, η συνεχής, άνευ όρων επιβράβευση του παιδιού είναι βασική αρχή σε πολλά εγχειρίδια ενίσχυσης αυτοεκτίμησης. Η καθηγήτρια Dr.Carol Dweck του Πανεπιστημίου Columbia φαίνεται να έχει διαφορετική άποψη. Η ερευνήτρια τονίζει την ανάγκη η επιβράβευση να επικεντρώνεται στην προσπάθεια και στην εργασία του παιδιού, παρά στις θετικές του ‘εγγενείς’ ιδιότητες. Ο λόγος είναι ότι η μεν προσπάθεια και εργασία είναι κάτι που μπορεί το παιδί να ελέγξει και να αλλάξει, ενώ οι ‘ταμπελίτσες’, έστω και θετικές, είναι κάτι δεδομένο και άκαμπτο. Είναι σημαντικό να ξεκινήσει το παιδί από μια στέρεη βάση, τη βάση του ‘μπορώ να το κάνω’, αλλά η υπερβολική προσκόλληση στην ταμπελίτσα του ‘έξυπνος’ δημιουργεί πολλά προβλήματα. Αν για παράδειγμα, η μαμά στο σπίτι ‘λούζει’ το παιδί της καθημερινά με κοπλιμέντα για το πόσο έξυπνος είναι (χωρίς όμως να μπει η ίδια στη σκληρή δουλειά να ασχολείται με το διάβασμα του παιδιού της και να το καθοδηγεί), τότε τι γίνεται όταν το παιδί πάει στο σχολείο κι έρχεται αντιμέτωπο με την πραγματικότητα του 03 στο διαγώνισμα; Εκεί το παιδί έρχεται αντιμέτωπο με μια εσωτερική σύγκρουση. Αν είναι υπερβολικά προσκολλημένος στην ταμπελίτσα του ‘έξυπνος’, τότε όταν δεν πάρει καλούς βαθμούς,  ποια ταμπελίτσα του ανήκει, το ‘χαζός’; Πολύ συχνά έχουμε τέτοιες περιπτώσεις με διττά, αντικρουόμενα μηνύματα στα παιδιά που τους δημιουργούν μεγάλη ανασφάλεια. Όπως αναφέρει και  η Dweck, υπάρχουν πάρα πολλές έρευνες που αποδεικνύουν ότι η υπερβολική επιβράβευση που βασίζεται ΜΟΝΟ στις ταμπελίτσες, χωρίς έμφαση στην προσπάθεια του παιδιού και αφιέρωση χρόνου στην εργασία, καταλήγει να κάνει το παιδί να αποφεύγει κάθε δυσκολία, κάθε πρόκληση, ο,τιδήποτε μπορεί να του αμφισβητήσει την ταυτότητα ‘έξυπνος’ (γιατί στο άκαμπτο σύστημα σκέψης του, επιτυχία=έξυπνος, αποτυχία=χαζός).

Το ενδιαφέρον είναι ότι σε αυτό το άκαμπτο σύστημα σκέψης, συχνά εμπλέκονται οι γονείς, οπότε γίνεται πιο περίπλοκο. Γονείς οι οποίοι αντλούν τη δική τους αυτοεκτίμηση από την επιτυχία του παιδιού τους, θα πρέπει επειγόντως να βρουν απάντηση για το 03. Από την εμπειρία μου ως εκπαιδευτικός βλέπω πολύ συχνά γονείς να έρχονται και να αμφισβητούν το διαγώνισμα, τον καθηγητή, την επανάληψη που προηγήθηκε κλπ. ‘Όσα δε φτάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια’ λέει η παροιμία, κι έχουμε πλέον πολλά παιδιά να αμφισβητούν ολόκληρο το σχολικό σύστημα, που δεν είναι ‘αρκετά καλό’ για το ταλέντό τους. Η δική τους αποτυχία είναι αποτυχία του σχολείου κι ας μην έρχονται ποτέ να ρωτήσουν απορίες στο διάλειμμα. Το ότι δεν μπορούν να κάνουν μια απλή διαίρεση στο Γυμνάσιο, παρά τις επίμονες εξηγήσεις του καθηγητή, λίγο φαίνεται να τους απασχολεί. Οι γονείς που γαλουχούν τα παιδιά τους σε αυτόν τον τρόπο σκέψης (και είναι πια πολλοί) ετοιμάζουν τα παιδιά τους για μια πολύ ανώμαλη προσγείωση στην πραγματικότητα αργότερα.

Όταν οι άμυνες περί κακού καθηγητή, κακού σχολείου κλπ.  καταρρεύσουν, τότε η  συνηθισμένη αντίδραση είναι η αγωνιώδης προσπάθεια του γονιού να αποσπάσει από τον εκπαιδευτικό την μαγική καθησυχαστική φράση ‘είναι έξυπνος, αλλά δεν προσπαθεί’. Αυτή τη φράση βλέπω τόσους γονείς να την έχουν απεγνωσμένα ανάγκη και στην πλειονότητα των περιπτώσεων είναι βέβαια αληθής. Αυτό που μου κάνει εντύπωση όμως είναι : α) η αγωνία της μαμάς να ακούσει το πρώτο σκέλος (μη τυχόν και τα γονίδιά της είναι ελαττωματικά) και β) η σχετική αδιαφορία της για το δεύτερο σκέλος (ε παιδιά είναι, δεν πειράζει κι αν δεν διαβάσουν). Η προτεραιότητα θα πρέπει να αντιστραφεί ριζικά και αυτό είναι το βασικό επιχείρημα της Dweck.

 Το ‘ταλέντο’, η ‘εξυπνάδα’ και οι εγγενείς ικανότητες έχουν υπερεκτιμηθεί. Οι ‘έξυπνοι’ μπορούν να γίνουν ‘χαζοί’ αν μείνουν αρκετά αδρανείς, και οι ‘χαζοί’ ‘έξυπνοι’ αν δουλέψουν αρκετά σκληρά. Για την Dweck, η δεδομένη, άκαμπτη ευφυία είναι ένας μύθος και θα πρέπει να δοθεί πολλή μεγαλύτερη έμφαση στην αναγκαιότητα της επίμονης σκληρής δουλειάς και στην αναζήτηση του δύσκολου. 

Ο μύθος της δεδομένης ευφυίας είναι πολύ επικίνδυνος για τους σπουδαστές εκείνους στη χώρα μας που έχουν αφεθεί  στην αντιγραφή, αλλά ‘αν κάτσω και διαβάσω, ξέρω ότι θα τα καταφέρω’. Το ξέρουν σίγουρα;  Όταν δεν έχουν καθίσει να διαβάσουν για χρόνια, με ποιες τεχνικές, με ποια μεθοδολογία θα καταφέρουν να μάθουν τον όγκο των πληροφοριών που χρειάζονται; Πώς θα τις επεξεργαστούν; Με την αχρησία οι στρατηγικές αυτές εξαφανίζονται, και αυτός που νομίζει ότι είναι ‘έξυπνος’ ίσως τελικά να μην είναι και τόσο.

Θυμάμαι χαρακτηριστικό παράδειγμα δύο μαθητριών μου: η πρώτη θεωρείτο ως ιδιαίτερα ευφυής, ιδιαίτερα ταλαντούχα με κλίση στα θετικά μαθήματα. Η δεύτερη ήταν η κλασσικά επιμελής μαθήτρια (κάποιοι δυστυχώς την έλεγαν ‘φυτό’) που με ενθουσιασμό και αφοσίωση μελετούσε την κάθε λεπτομέρεια και ‘δεν άφηνε καρφίτσα να πέσει κάτω’ ζητώντας όλο και πιο δύσκολες ασκήσεις. Η πρώτη, σίγουρη για την ικανότητά της, δεν έμπαινε καν στον κόπο να γράψει τις απλές ασκήσεις του σχολείου, καθώς της φαίνονταν πολύ εύκολες. Όταν μια φορά κάναμε αιφνιδιαστική επανάληψη στο κεφάλαιο, η πρώτη έκανε πολλά λάθη, ενώ η δεύτερη κανένα. Αν το μοτίβο της πρώτης συνεχίσει, αμφιβάλλω για το πόσο θα μπορέσει το κοιμισμένο ταλέντο της ξαφνικά να ‘ξυπνήσει’ κατ’ εντολήν. Ίσως δεν θα ήταν ακραίο να πούμε ότι η ευφυία είναι σαν τον μυ που τον εξασκείς. Με αυτήν την έννοια, θα πρότεινα στην αγωνιούσα μαμά να μην επαναπαυτεί. Οι ταμπελίτσες δε βοηθούν, αλλά αν θεέλαμε να τις χρησιμοποιήσουμε, ίσως  θα ήταν προτιμότερο να ‘είναι «χαζός» και να προσπαθεί’, παρά να ‘είναι «έξυπνος» και να μην προσπαθεί’.

Ένας άλλος τρόπος που επιχειρούν οι γονείς, οι δάσκαλοι, αλλά και ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα  να αποφύγει την πλέον μαζική  σύγκρουση του ‘είναι έξυπνος αλλά παίρνει 03’ που συμβαίνει καθημερινά στα σχολεία της χώρας είναι να μειώσουν κατά πολύ τις απαιτήσεις. Όταν λοιπόν τα θέματα είναι πάρα πολύ εύκολα, τότε, και θα εξακολουθεί να είναι έξυπνος (άρα η αυτοεκτίμηση του παιδιού και κυρίως της μαμάς δε θίγονται), αλλά και θα πάρει 20! Καμία διαφωνία, καμία σύγκρουση, όλα καλά. Πολλοί εκπαιδευτικοί, μην αντέχοντας την ψυχολογική πίεση των γονιών για υψηλούς βαθμούς έχουν καταφύγει εκεί. Αυτό επίσης πρόκειται να συμβεί με την υπερβολική χαλάρωση των απαιτήσεων στο γυμνάσιο. Είναι όμως αυτό λύση;

Σύμφωνα με την Dweck όχι, γιατί μόνο μέσα από την κατάκτηση προκλήσεων και δυσκολιών μπορεί να ενισχυθεί η αυτοπεποίθηση του παιδιού (και φυσικά και το μαθησιακό του αποτέλεσμα). Δε βοηθά το παιδί, να του βάζεις νηπιακής δυσκολίας ασκήσεις. Είναι σαν να του στέλνεις έμμεσα το μήνυμα ‘δεν είσαι ικανός για τίποτα παραπάνω’. Αυτό που πραγματικά βοηθά το παιδί να νιώσει αποτελεσματικό είναι να του βάλεις δύσκολες ασκήσεις και βήμα βήμα να του διδάξεις τις στρατηγικές να τις λύσει. Να το μάθεις να σκέφτεται και να το μάθεις πώς να αναζητά βοήθεια όταν δυσκολεύεται κι όχι να τα παρατάει. Έτσι μόνο θα εξελιχθεί σε έναν ενήλικα που θα μπορεί να ανταπεξέλθει σε δυσκολίες που δε γνωρίζει από πριν. Και πάλι το εκπαιδευτικό μας σύστημα κινείται προς την εντελώς αντίθετη κατεύθυνση. Αυτό που χρειάζεται είναι ενισχυτική διδασκαλία εντός σχολείου για να βοηθηθούν οι μαθητές  να ανταπεξέλθουν σε δύσκολα θέματα και αξιολόγηση σε ισοδύναμης δυσκολίας θέματα (αυτή ήταν και η έννοια της τράπεζας θεμάτων). 

Ενώ λοιπόν οι μαθητές πανηγυρίζουν επειδή κόπηκαν ώρες από το σχολείο, ενώ χαίρονται επειδή  θα περνάνε όλοι με ελάχιστο διάβασμα, ενώ οι γονείς ξεφυσούν από ανακούφιση γιατί δεν θα χρειάζεται πλέον να πολυασχολούνται με το πόσο διαβάζουν τα παιδιά τους, αναρωτιέμαι κατά πόσον συνειδητοποιούμε τη ζημιά που γίνεται μακροπρόθεσμα στην αίσθηση αυτό-αποτελεσματικότητας ενός ολόκληρου λαού. Πέρα από την αμάθεια, αυτή η υπερβολική χαλάρωση στις απαιτήσεις προετοιμάζει μια γενιά με υπερφουσκωμένα, αλλά απόλυτα εύθραυστα ‘εγώ’, έτοιμα να θρυμματιστούν στην παραμικρή δυσκολία. Μια γενιά που της έχουν περάσει το διπλό μήνυμα ότι είναι ο βασιλιάς του κόσμου, αλλά ποιου κόσμου; Του μικρόκοσμου της φαντασίας της… Μια γενιά που της έχουν υπονομεύσει με ύπουλο τρόπο την αίσθηση αυτό-αποτελεσματικότητας, αλλά ταυτόχρονα την έχουν κάνει επιφανειακά να νομίζει ότι είναι έξυπνη. Μια γενιά που θέλει να γευτεί το αποτέλεσμα της επιτυχίας γρήγορα, χωρίς όμως να προσπαθήσει στη διαδικασία της επιτυχίας.  Αυτό ακριβώς επιδιώκουν  εκείνοι που θέλουν να χειραγωγούν τους άλλους: αμαθείς ανθρώπους με καταρρακωμένα εγώ που αποφεύγουν τις δυσκολίες και αναζητούν τη γρήγορη, άνευ όρων επιβράβευση της ‘μαμάς’.

Η Dweck βρήκε μέσα από έρευνες ότι οι σπουδαστές που είναι προσκολλημένοι στο άκαμπτο μοντέλο σκέψης για την ικανότητα (fixed mindset) έχουν πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να αντιγράψουν ή να κάνουν διάφορες απάτες στη διάρκεια των εξετάσεων από τους σπουδαστές που πιστεύουν ότι το αποτέλεσμα εξαρτάται καθαρά από την προσπάθεια (growth mindset). Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη δική μας νεολαία, όπου γονείς και παιδιά είναι σχεδόν εθισμένοι στα ‘καλούδια’  της αναγνώρισης, επιθυμώντας διακαώς τη γρήγορη είσπραξή της, χωρίς να καταβάλλουν την αντίστοιχη προσπάθεια. 

Κι όμως, αυτό ακριβώς  συμβαίνει στα άτομα που στην πράξη έχουν μηδενική αυτό-εκτίμηση, αλλά είναι προσκολλημένα στην γρήγορη επιβράβευση μέσω της ταμπελίτσας. Αναζητούν το γρήγορο φιξάρισμα του ‘είσαι έξυπνος’ (τι καλό άρθρο!) από τη ‘μαμά’ (αναγνωστικό κοινό) μέσα από τη γρήγορη επιτυχία (άρθρο με το όνομά μου δημοσιεύτηκε σε εφημερίδα!). Δεν έχει σημασία πως γράφηκε αυτό το άρθρο αρκεί να δείξουν στους συγγενείς τους το όνομά τους τυπωμένο και να καμαρώνουν. Δεν έχουν μάθει να δουλεύουν  μόνοι τους και πιστεύουν ότι δεν μπορούν να το κάνουν. Αποφεύγουν πάση θυσία ανθρώπους που μπορούν, γιατί δε θέλουν να φανεί η ανεπάρκειά τους. Ένας ολόκληρος λαός γαλουχεί ένα ολόκληρο πολιτικό σύστημα που βασίζεται στην ανεπάρκεια, γιατί είναι όλοι τόσο βαθιά ανασφαλείς, που αναζητούν σαν εθισμένοι την προβολή στους άλλους και την επιφανειακή επιβράβευση. Δεν έχουν γνωρίσει τη χαρά της πραγματικής δημιουργίας μέσα από την προσωπική προσπάθεια και εργασία (που μπορούν ΟΛΟΙ οι άνθρωποι να γευτούν με το μοναδικό του τρόπο ο καθένας) γιατί αυτό χάθηκε βαθιά πίσω στο χρόνο σε κάποια τάξη του δημοτικού σχολείου, όταν για τη μαμά ήταν πιο σημαντικό να ακούσει το ‘είσαι έξυπνος’, παρά να σε δει να προσπαθείς.

Όταν οι εθισμένοι στην αναγνώριση συγχρωτίζονται με άλλους εθισμένους  στην αναγνώριση, γίνεται ‘σφαγή’…Να γιατί δεν μπορούμε να συνεργαστούμε, να γιατί ακόμη και στο τελευταίο χωριό δεν μπορούν να κάνουν ένα συνεταιρισμό να προωθήσουν τα προϊόντα τους, να γιατί δεν μπορούν οι αντιμνημονιακές δυνάμεις τόσα χρόνια να συνεργαστούν σε ένα ενιαίο κίνημα. Οι ανασφάλειες της ελληνίδας μαμάς και ο ψυχολογικός ευνουχισμός από το ‘εύκολο’ εκπαιδευτικό σύστημα έχουν πολύ σοβαρότερες συνέπειες από ότι νομίζουμε…. Όταν οι ασκητές στο πνευματικό μονοπάτι αποστρέφονται τον έπαινο κι αποζητούν μάλιστα επίτηδες να εισπράξουν κατάκριση, ίσως κάτι ξέρουν. Η προσκόλληση στην αναγνώριση των άλλων είναι ίσως ισχυρότερη κι από την προσκόλληση στο χρήμα και μπορεί εύκολα να υποδουλώσει και να εξαγοράσει ανθρώπους…

Όλα αυτά σημαίνουν ότι δεν θα πρέπει να υπάρχει επιβράβευση στα παιδιά; Όχι βέβαια. Οι βασικές αρχές της εκπαίδευσης αυτό-εκτίμησης εξακολουθούν να ισχύουν. Αλλάζει όμως ο τρόπος και αλλάζει η προτεραιότητα: Α) Σίγουρα θα πρέπει να αποφεύγονται παντός είδους αρνητικές ταμπέλες. Β) Είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει άμεσος έπαινος σχετικά με τη συναισθηματική σχέση, π.χ. ‘είσαι αξιαγάπητος’, ‘χαίρομαι πολύ που είμαι μαζί σου’, ‘σ’ αγαπώ ό,τι κι αν γίνει’ κλπ. Γ) Όσον αφορά στην ικανότητα για τη μαθησιακή ή προπονητική διαδικασία, να τονιστεί στο παιδί το ‘μπορείς’, αλλά να τονιστεί επίσης η ανάγκη για σκληρή δουλειά και η ενθάρρυνση προς τη σκληρή δουλειά. Σε περίπτωση ‘αποτυχίας’, ‘δεν πειράζει, ας ξαναπροσπαθήσουμε να δούμε τι θα μπορούσε να πάει καλύτερα’… Να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην προσπάθεια με αναλυτικό τρόπο, παρά στο ταλέντο. Ίσως έτσι καταφέρουμε να ξαναγεννήσουμε μια φιλόπονη γενιά και ίσως κάποτε καταφέρουν να μας κυβερνήσουν και φιλόπονοι άνθρωποι….

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 29/10/2016