Σεξουαλική ελευθεριότητα στην εφηβεία

Η έναρξη έντονης σεξουαλικής ζωής σε πρώιμη ηλικία έχει γίνει το κυρίαρχο πρότυπο που προωθούν χρόνια τώρα μεγάλες μερίδες των ΜΜΕ σε αγόρια και κορίτσια. Η πίεση είναι τέτοια που πολλά παιδιά νιώθουν μειονεκτικά αν δεν έχουν «εμπειρίες» στην ηλικία π.χ. των 15 ή ακόμη μικρότερα. Η πίεση για σεξουαλική δραστηριότητα παρουσιάζεται ως αυτοσκοπός, απογυμνωμένη από το προστατευτικό κάλυμμα μιας ισορροπημένης  συναισθηματικής σχέσης. Τα παιδιά, αγόρια και κορίτσια, επιδίδονται σε έναν κρυφό ανταγωνισμό ποιος θα κάνει τα περισσότερα, ποιος θα συγκεντρώσει τις πιο ασυνήθιστες εμπειρίες, ενίοτε σύμφωνα με παραφιλικές συμπεριφορές  που συχνά προωθούν τα ΜΜΕ και έντεχνα απευθύνονται σε αυτές τις ηλικίες. Στις δε φοιτητικές ηλικίες, η σεξουαλική ελευθεριότητα εξελίσσεται σε ξέφρενη κούρσα, όπου για ένα μέρος της νεολαίας, η εναλλαγή ερωτικών συντρόφων ακόμη και κάθε βράδυ, ακόμη και με αγνώστους, είναι πλέον ρουτίνα.

Ποια όμως παιδιά έλκονται αλήθεια από αυτού του είδους την πίεση; Και είναι αυτός ο εθισμός η ‘διασκέδαση’ που υπόσχεται; Είναι όλες οι ‘εμπειρίες’ επιθυμητές; Ή μήπως μαζί με τις σεξουαλικές εμπειρίες, που σύντομα θα ξεχαστούν, θα παραμείνει η συναισθηματική διάσταση τους, η οποία δεν θα είναι καθόλου ευχάριστη καθώς συχνά συνοδεύεται από βαθιά ντροπή κι ενοχές, έλλειψη σεβασμού και αυτοσεβασμού; Αυτή τη διάσταση δεν διαφημίζουν τα ΜΜΕ, όμως αυτή είναι που θα παραμείνει στη συνέχεια της ζωής τους.

Η σεξουαλική ελευθεριότητα, ιδιαίτερα σε μικρή ηλικία, διαστρεβλώνει την εκκολαπτόμενη εικόνα του νεαρού ατόμου για τον εαυτό του, σε μια περίοδο ιδιαίτερα ευαίσθητη, όταν αυτή η εικόνα είναι ακόμη υπό διαμόρφωση. Επίσης διαστρεβλώνει το πώς βλέπει το νεαρό άτομο τις συντροφικές σχέσεις. Ταυτόχρονα, αυξάνει τον κίνδυνο για άλλα προβλήματα, όπως σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα, ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, και βιασμό.

Αίτια

Η πίεση από τα ΜΜΕ είναι ένας ισχυρά επιβαρυντικός παράγοντας, αλλά συνήθως η πρωταρχική αιτία αυτής της αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς ανάγεται στην οικογενειακή ζωή. Η χαμηλή αυτό-εκτίμηση συνήθως πρωτοστατεί και το άτομο (είτε αγόρι, είτε κορίτσι)  προσπαθεί να αποδείξει την αξία του με αυτόν τον τρόπο. Όσους περισσότερους ερωτικούς συντρόφους ‘κατακτούν’ τόσο περισσότερο μπορούν να λένε στον εαυτό τους ότι είναι επιθυμητοί. Δυστυχώς η ψευδαίσθηση διαρκεί μόνο μερικά δευτερόλεπτα και το άτομο ξεκινά μια νέα μάταιη αναζήτηση. Αιτία μπορεί να είναι επίσης η εφηβική κατάθλιψη.  Σύμφωνα με διαχρονική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Abnormal Psychology δείχνει ότι έφηβοι με συχνές εμπειρίες περιστασιακού σεξ έχουν διπλάσιες πιθανότητες να πάσχουν από κατάθλιψη από ότι οι υπόλοιποι. Οι ερευνητές κάνουν ξεκάθαρη διάκριση μεταξύ περιστασιακού σεξ και ερωτικών εμπειριών μέσα σε μια συντροφική σχέση. Η συσχέτιση μεταξύ συχνότητας περιστασιακού σεξ και κατάθλιψης είναι τόσο ισχυρή, ώστε η σεξουαλική ελευθεριότητα στην εφηβεία να θεωρείται πλέον συμπτωματική της εφηβικής κατάθλιψης. Η μελέτη καταλήγει το συμπέρασμα ότι νεαρά άτομα με κατάθλιψη ψάχνουν για εμπειρίες που τους προσφέρουν αδρεναλίνη και απόλαυση, ώστε να ξεφεύγουν από τα συναισθήματα χρόνιας λύπης, απελπισίας, έλλειψη νοήματος κι απάθειας.

Η σεξουαλική ελευθεριότητα είναι ένας εθισμός κι ως τέτοιος, στοχεύει στην αποφυγή μιας επώδυνης πραγματικότητας και την αλλαγή διάθεσης. Πολλές φορές είναι μια απεγνωσμένη έκκληση για βοήθεια και προσοχή από νέα άτομα που δεν έχουν μάθει να προσελκύουν προσοχή με άλλο τρόπο. Νιώθοντας ανασφαλή και ανεπαρκή να διαχειριστούν τις συναισθηματικές τους ανάγκες με πιο λειτουργικό τρόπο, καταφεύγουν στην καταναγκαστική αναζήτηση ερωτικών συντρόφων, τον ένα μετά τον άλλον. Άλλα αίτια μπορεί να  είναι η αντίδραση εναντίον των γονιών, η προσπάθεια απόσχισης και ανεξαρτητοποίησης από την οικογένεια. Ιδιαίτερα για τα κορίτσια, όταν μεγαλώνουν χωρίς πατρικό πρότυπο, είναι ίσως μια αντίδραση αναπλήρωσης της πατρικής προσοχής που δεν είχαν ποτέ.  

Υπάρχει συνήθως διαφοροποίηση στον ορισμό της σεξουαλικής ελευθεριότητας μεταξύ  κοριτσιών κι αγοριών. Η κοινωνική κατάκριση εναντίον των κοριτσιών είναι εξαιρετικά έντονη, ενώ ταυτόχρονα τα μηνύματα που δέχονται από τα ΜΜΕ είναι εντελώς αντίθετα με αποτέλεσμα την αντίφαση και τη σύγχυση. Για τα αγόρια, η σεξουαλική ελευθεριότητα θεωρείται συχνά ως ανδροπρεπής τολμηρή συμπεριφορά, σχετικά φυσιολογική για τα χρόνια της νιότης, αν όχι επιθυμητή. Δεν παύει όμως να είναι ένας εθισμός για τα δύο φύλα, με όλες τις συνέπειες ενός εθισμού.

Η σεξουαλική ελευθεριότητα που ξεκινά στην εφηβεία πολλές φορές παγιώνεται σε εθισμό που συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή. Είναι από τις πιο αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές, που περιέχουν πολλούς κινδύνους, από εκτρώσεις σε μικρή ηλικία μέχρι και βιασμό/ληστεία/βία, ενώ η απιστία που είναι σύνηθες επακόλουθο της ελευθεριότητας καταστρέφει τις οικογενειακές και συντροφικές σχέσεις.

Ενδείξεις σεξουαλικής ελευθεριότητας

Πολλαπλές ταυτόχρονες σχέσεις

Πολλές και συχνές περιστασιακές σχέσεις

Παραπάνω από ένας ερωτικός παρτενέρ σε μία νύχτα

Πολλές ερωτικές σχέσεις με ανθρώπους που γνωρίζει για λιγότερο από ένα μήνα

Σεξ με αγνώστους/ ή υπό την επήρεια αλκοόλ

Αναζήτηση ερωτικών περιπετειών σε ταξίδια

Διατήρηση διάφορων κοινωνικών επαφών σε διάφορα σημεία ως ‘ρεζέρβα’ για ερωτικές επαφές

Εκπόρνευση χωρίς καθαρά οικονομικούς λόγους

Αίσθηση ‘επιτεύγματος’ όταν κατακτούν ένα νέο άτομο, ειδικά όταν το άτομο αυτό είναι ‘δύσκολο’

Αναζήτηση αδρεναλίνης και ριψοκίνδυνη συμπεριφορά, ειδικά για γυναίκες που εμπλέκονται με εντελώς άγνωστους άνδρες

Σεξ σε κοινόχρηστους χώρους με κίνδυνο έκθεσης σε άλλους

Ταυτόχρονη χρήση αλκοόλ/ουσιών

 Συστηματικά ψεύδη για να καλύψουν τη συμπεριφορά τους

Έλλειψη αυτοσεβασμού (η οποία γίνεται ιδιαίτερα έντονη όταν αποπειραθούν να συνάψουν σοβαρή σχέση)

Υπονόμευση και καταστροφή μιας σοβαρής σχέσης που θα μπορούσε να καλύψει τις συναισθηματικές τους ανάγκες, ώστε να επιστρέψουν στην αναζήτηση ερωτικού ρίσκου.

Τι μπορεί να γίνει

Το «κήρυγμα» από μόνο του όχι μόνο δεν βοηθά, αλλά ίσως εντείνει την ελευθεριότητα του εφήβου ως αντίδραση. Χρειάζεται ειλικρινής συζήτηση μεταξύ γονιών κι εφήβων σχετικά με τους σωματικούς και ψυχικούς κινδύνους της εθιστικής αυτής συμπεριφοράς, καθώς και συζήτηση σχετικά με τις υγιείς σχέσεις και την αυτοεκτίμηση. Χρειάζεται οι έφηβοι να γνωρίζουν τις μακροπρόθεσμες συνέπειες αυτής της ‘διασκέδασης’, κυρίως σε σχέση με τον αντίκτυπο στον ψυχικό τους κόσμο, αλλά και τον αυτοσεβασμό τους. Παράλληλα είναι σημαντικό να δεχτεί το παιδί κατάλληλη κοινωνικοσυναισθηματική αγωγή καθώς και αγωγή διαφυλικών σχέσεων, ώστε να θεωρηθεί η σεξουαλική δραστηριότητα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ανθρωπίνων σχέσεων που βασίζονται σε αλληλοσεβασμό κι όχι  ένα ‘χόμπι’ που γίνεται εγωιστικός αυτοσκοπός. Βεβαίως, τα παιδιά μαθαίνουν από αυτά που κάνουμε, όχι αυτά που λέμε. Αν η  συντροφική σχέση των γονιών πάσχει, αν υπάρχει κρυφός (ή/και φανερός) σεξουαλικός εθισμός στους γονείς, δεν μπορούν απλά τα αποτρεπτικά λόγια να αλλάξουν τη συμπεριφορά του εφήβου. Ο έφηβος ασυνείδητα φέρνει στην επιφάνεια αυτό που συμβαίνει υπόγεια στην οικογένεια. Θα πρέπει τα παιδιά να έχουν κάποιο άτομο εμπιστοσύνης στο οποίο μπορούν να εκμυστηρευτούν τις δυσκολίες και τις απορίες τους. Αν η προσέγγισή μας είναι να κατακεραυνώσουμε ηθικολογικά το παιδί, αν το κατηγορούμε ως ‘αμαρτωλό’, χωρίς πειστικά επιχειρήματα και προπαντός χωρίς συμπόνια, τότε απλώς το βοηθούμε να συνεχίσει τον εθισμό κρυφά- με όποιους κινδύνους συνεπάγεται. Τα παιδιά θα πρέπει επίσης να ενημερωθούν για τους κινδύνους που εμπεριέχονται στην αποστολή σεξουαλικών εικόνων, βίντεο, ή μηνυμάτων στον/ην σύντροφό τους (sexting). Ο,τιδήποτε αποστέλλεται ηλεκτρονικά  δεν είναι ασφαλές και δεν είναι σήμερα ασυνήθιστα τα περιστατικά ‘εκδικητικής πορνογραφίας’. Αν τα θέματα του παιδιού σας προβληματίζουν σε σημείο που δεν μπορείτε να διαχειριοτείτε, σκεφτείτε την περίπτωση συμβουλευτικής.

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 29/9/2015

Πηγές

http://www.counseling4less.com/blog/promiscuity-a-form-ofself-mutilation

http://www.troubledteens.com/parenting-resources/common-teen-issues/teenage-promiscuity.html

 https://www.psychologytoday.com/blog/promoting-empathy-your-teen/201301/link-between-sexual-promiscuity-and-depression-in-teens

Εφηβική κατάθλιψη

Τα σημάδια και συμπτώματα της κατάθλιψης στους εφήβους είναι παρόμοια με αυτά της κατάθλιψης των ενηλίκων, όμως η εικόνα μπορεί να είναι πιο θολή, καθώς πολλά από αυτά  συχνά αποτελούν περιστασιακές εκφάνσεις των αλλαγών της εφηβικής ηλικίας. Όταν όμως τα συμπτώματα αυτά διαρκούν περισσότερο από 2 εβδομάδες, είναι ιδιαίτερα έντονα, συχνά ή επίμονα, τότε θα πρέπει να αναρωτηθούμε κατά πόσον δεν είναι «απλή εφηβεία», και να αναζητήσουμε βοήθεια ειδικού.

Συμπτώματα/σημάδια

• Απουσία ενδιαφέροντος για καθημερινές ασχολίες/έλλειψη χαράς από προηγούμενες  ευχάριστες δραστηριότητες
• Θλίψη/έλλειψη χαμόγελου-γέλιου
• Υπερβολικό κλάμα ή κατήφεια
• Συνεχής εκνευρισμός και ξεσπάσματα χωρίς λόγο
• Απόσυρση και απομόνωση από οικογένεια και φίλους
• Υπερβολικά χαμηλή αυτό-εκτίμηση/αίσθημα αναξιότητας και ματαιότητας
• Υπερβολική ευαισθησία στην κριτική και την απόρριψη
• Έλξη σε μουσική/αισθητική/ντύσιμο/λογοτεχνία που είναι σκοτεινή, απαισιόδοξη, εξυμνεί τον πόνο, και την αυτοκαταστροφή
• Αλλαγές στις συνήθειες ύπνου/διατροφής
• Κόπωση/έλλειψη ενέργειας/βραδυκινησία
• Ψυχοσωματικά συμπτώματα, ανεξήγητοι πόνοι
• Πτώση στη σχολική επίδοση/ έλλειψη ενδιαφέροντος για μαθήματα/ έλλειψη στόχων-ονείρων για το μέλλον
• Παραμελημένη εμφάνιση/παραμέληση υποχρεώσεων ή δεσμεύσεων
• Δυσκολίες στην μνήμη και συγκέντρωση/πτώση νοητικών ικανοτήτων
• Ριψοκίνδυνη συμπεριφορά/σεξουαλική ελευθεριότητα/ εθισμοί/ χρήση ουσιών
• Αυτοτραυματισμός/ υπερβολικά χρήση τατουάζ body piercing

Αν το παιδί έχει εκφράσει σκέψεις αυτοκτονίας («θέλω να πεθάνω», «μακάρι να τελειώσει η ζωή μου» κλπ.) τότε θα πρέπει να το πάρουμε σοβαρά, να μιλήσουμε μαζί του και να αναζητήσουμε βοήθεια. Άλλα σημεία που θα πρέπει να μας θορυβήσουν είναι η αναζήτηση στο Διαδίκτυο για μεθόδους αυτοκτονίας, συζητήσεις στο Διαδίκτυο σχετικά με την αυτοκτονία, τακτοποίηση πραγμάτων-εκκρεμοτήτων. Μην απορρίπτετε αυτά τα προειδοποιητικά σημάδια ως "αναζήτηση προσοχής". Η πλειοψηφία των ολοκληρωμένων αυτοκτονιών είχε δώσει προειδοποιήσεις.

Αίτια/επιβαρυντικοί παράγοντες

• Ορμονικές αλλαγές
• Χαμηλή αυτό-εκτίμηση/ανασφάλεια σε σχέση με το σχολείο, την εμφάνιση, τους συνομίληκους
• Κακοποίηση/παραμέληση στην παιδική ηλικία
• Σχολικός εκφοβισμός
• Ιστορικό κατάθλιψης στην οικογένεια

Οι απόπειρες αυτοκτονίες και ο αυτοτραυματισμός είναι συχνότεροι στα κορίτσια, ενώ η ολοκληρωμένη αυτοκτονία συνηθέστερη στα αγόρια. Οι ηλικίες 18-24 είναι από τις πιο ευάλωτες για αυτοκτονία.

Θεραπεία

Ψυχοθεραπεία/συμβουλευτική (ατομική και οικογενειακή)/φαρμακευτική αγωγή/ ή και νοσηλεία σε βαριές περιπτώσεις. Ο συνδυασμός φαρμακευτικής αγωγής και συμβουλευτικής φαίνεται πιο αποτελεσματικός στις δύσκολες περιπτώσεις- μόνο με τη συμβουλή γιατρού.

Πώς μπορεί ο εκπαιδευτικός να βοηθήσει;

• Ενίσχυση/ Επιβράβευση
• Κλίμα ηρεμίας και ασφάλειας στο σχολείο
• Συζήτηση για την ενίσχυση της αυτό-εκτίμησης
• Ακρόαση/ανοιχτές ερωτήσεις

Πώς μπορούν να βοηθήσουν γονείς

• Όχι υπερβολική υπερπροστασία ή έλεγχος/όχι ευνουχισμός του «θελήματος» του εφήβου
• Δείξτε συνεχές ενδιαφέρον για το παιδί, ακόμη κι αν δείχνει απόσυρση
• Βοηθήστε το παιδί να μιλήσει σε κάποιον που εμπιστεύεται/μιλήστε με τους φίλους του παιδιού, που θα μπορούσαν να τον ενθαρρύνουν
• Αφιερώστε ποιοτικό χρόνο στο παιδί
• Δείτε τις δυσλειτουργίες και το πιθανό αρνητικό κλίμα στην οικογένειά σας
• Προσέξτε τις επιρροές που δέχεται το παιδί από το διαδίκτυο/ή τα ΜΜΕ
• Ρωτήστε το παιδί τι το ευχαριστεί και φροντίστε να του  το παρέχετε
• Δώστε του θάρρος κι ελπίδα-οι δυσκολίες θα ξεπεραστούν και μπορεί να ανυπομονεί για μια ζωή που θα χαρεί να τη ζήσει και θα είναι όλη δική του.

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 24/9/2015

 Πηγές

http://www.webmd.com/depression/guide/teen-depression?page=4

http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/teen-depression/basics/symptoms/con-20035222

Σχετικά με τον εγχώριο ανθελληνισμό...

Σε αυτό το ιστολόγιο, έχω πολύ συχνά στηλιτεύσει τις αρνητικές πτυχές της νεοελληνικής νοοτροπίας και συμπεριφοράς, όπως την απληστία, τη ζήλεια, τον εγωκεντρισμό και τη διαφθορά. Δεν τρέφω αυταπάτες για τα ελαττώματά μας. Από κάποιο σημείο και μετά όμως, οι αλλεπάλληλες και στοχευμένες επιθέσεις εναντίον των Ελλήνων ως έθνος, του πατριωτικού αισθήματος, αλλά και των ιστορικών μας επιτευγμάτων, είναι τόσο προκλητικές, που πραγματικά αρχίζω να πιστεύω ότι θα καταρρακώσουν κάθε εναπομείνουσα αυτοεκτίμησης στον λαό μας. Δεν μπορούν να εξηγηθούν αλλιώς δηλώσεις όπως:  "Πολλές φορές τα ΌΧΙ στην ιστορία έχουν οδηγήσει σε εξελίξεις υπαναχώρησης. Το ΌΧΙ του 1940 ακολούθησε μια τετράχρονη κατοχή". Δεν μπορούμε να σταματήσουμε την συκοφάντηση των πιο ιερών ιστορικών μας στιγμών; Με ποιο δικαίωμα κάποιοι γελοιοποιούν και διαστρεβλώνουν τις πιο ηρωικές στιγμές αντίστασης στην ελληνική ιστορία;

Οδηγείται να ευτελιστεί κάθε ίχνος αντίστασης στο θυμικό των Ελλήνων, να καταστεί η αντίσταση «γραφική», «μη ρεαλιστική», μια «κουτουρουράδα», «μη αποτελεσματική» και στην τελική ανάλυση ΛΑΘΟΣ…. μια άχρηστη θυσία βρε αδερφέ… Αφού ούτως ή άλλως θα χάσουμε, γιατί να παλέψουμε…Να δεν είδατε… και τι έγινε που είπαν ΟΧΙ το 40; Πάλι κατοχή είχαμε… Ενώ αν είχαν συνθηκολογήσει…θα τα γλυτώναμε όλα αυτά… Η πτώση της αυταξίας είναι τέτοια, που νιώθουμε ότι ο μόνος δρόμος που του έχει απομείνει είναι να κάνουμε μια ακόμη προδοσία. Η προδοσία από εδώ και μετά γίνεται εθιστική, για όλους. Εξ’ ου και η ανατριχιαστική δήλωση βουλευτή που διάβασα στον Guardian «Η πρώτη ψηφοφορία (σ.σ.στο ναι) ήταν ένας εφιάλτης. Μετά αρχίσαμε να το συνηθίζουμε…».

Το θέμα του ΟΧΙ δεν περιορίζεται ούτε στην αριστερά ούτε στη δεξιά. Το ΟΧΙ είναι θέμα εθνικής και δημοκρατικής επιβίωσης. Θα πρέπει να συμπεριληφθούν σε ισότιμη συνεργασία (όχι απορρόφηση) και δεξιές, κεντρώες ή αχρωμάτιστες δυνάμεις- αν καταφέρουν να συνεργαστούν, μπας και καταφέρουμε να περισώσουμε ό,τι μπορεί να περισωθεί... 

Βικτωρία Πρεκατέ, www.brightplanet.blogspot.gr, 31/8/2015

Σύγκριση εκπαιδευτικών συστημάτων: μια δημοσιογραφική οπτική και σχολιασμός σχετικά με την περίπτωση της Ελλάδας

Το τελευταίο βιβλίο της Amanda Ripley (“The smartest kids in the world and how they got that way”) σχολιάζει με ιδιαίτερα  ενδιαφέροντα τρόπο τα αποτελέσματα του διεθνούς διαγωνισμού PISA που αξιολογεί τις επιδόσεις εκατοντάδων χιλιάδων 15χρονων μαθητών από όλο τον κόσμο σε δεξιότητες ανάγνωσης, μαθηματικών και θετικών επιστημών. Παρά τις αντιρρήσεις που έχουν εκφραστεί κατά καιρούς σχετικά με την δυνατότητα να ποσοτικοποιηθούν τα αποτελέσματα της μάθησης, ο διαγωνισμός PISA σύμφωνα με τη συγγραφέα, δεν μετρά ξερές, αποστηθισμένες γνώσεις, αλλά την ικανότητα του μαθητή να σκεφτεί, να αναλύσει, να συνθέσει και να χρησιμοποιήσει τη γνώση. Είναι δηλαδή ένα εργαλείο ποσοτικής αποτύπωσης των χρηστικών δεξιοτήτων μάθησης που αποκτούν τα παιδιά φεύγοντας από το Γυμνάσιο. Όσο και να θέλουμε να το υποτιμήσουμε (επειδή ίσως δεν μας αρέσει η εικόνα που προβάλλει)  η αλήθεια είναι ότι δίνει κάποια μια κάποια εικόνα, που δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Η συγγραφέας έχει πραγματοποιήσει μια εκτενή και καλά στοιχειοθετημένη βιβλιογραφική, αλλά και δημοσιογραφική έρευνα, τα εργαλεία της οποίας παρουσιάζονται στο βιβλίο, και συγκρίνει με άμεσο τρόπο τρεις χαρακτηριστικές χώρες-παραδείγματα: 1)Τη Φιλανδία που έρχεται συνήθως πρώτη ανάμεσα στις Ευρωπαϊκές χώρες και είναι παράδειγμα πρότυπου εκπαιδευτικού συστήματος, το οποίο έχουμε κατά καιρούς προσπαθήσει να μιμηθούμε άκομψα και αποσπασματικά, 2) Τη Νότια Κορέα, που πετυχαίνει υψηλά αποτελέσματα, αλλά με απάνθρωπη πίεση στους μαθητές, 3)Την Πολωνία η οποία πέτυχε σημαντική άνοδο από το 2006 στις επιδόσεις της, παρά τη γενική και παιδική φτώχεια που μαστίζει τη χώρα. Στην τελευταία έκδοση του PISA, η Ελλάδα βρίσκεται στην 40^η θέση μεταξύ 65 χωρών στις δεξιότητες ανάγνωσης και ακόμη πιο χαμηλά στα μαθηματικά. Σύμφωνοι, στα αποτελέσματα του 2012 σίγουρα αποτυπώνεται το αντίκτυπο της κρίσης, και υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ παιδικής φτώχειας και επίδοσης. Όμως τα αποτελέσματα ήταν κάτω του μέσου όρου από πριν- παρά τα φροντιστήρια!  Για παράδειγμα στα αποτελέσματα του 2009, η Ελλάδα σημείωσε μικρότερη βαθμολογία από την Εσθονία, παρότι η τελευταία είχε ποσοστό παιδικής φτώχειας γύρω στο 40%. Μήπως θα πρέπει να βάλουμε το εγωισμό στην άκρη και να δούμε τι πραγματικά μπορεί να αλλάξει τώρα (πέρα από το οικονομικό θέμα)…

Κάποια χαρακτηριστικά σημεία από την ανάλυση της Ripley μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

1)Η επένδυση σε νέες τεχνολογίες ΔΕΝ έχει βρεθεί να βοηθά ιδιαίτερα στο μαθησιακό αποτέλεσμα. Η συγγραφέας στηλιτεύει ιδιαίτερα τα υπέρογκα ποσά που ξοδεύονται στις ΗΠΑ για διαδραστικούς πίνακες, χωρίς κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα στη βελτίωση της μάθησης. Οι πόροι θα μπορούσαν πολύ πιο αποτελεσματικά να επενδυθούν στο ανθρώπινο δυναμικό και ειδικά στην άριστη εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, η οποία έχει βρεθεί ότι είναι κρίσιμης σημασίας για την ποιότητα της εκπαίδευσης μαθητών που παρέχουν. Νομίζω ότι έχουμε πολλά να διδαχθούμε εδώ, καθώς αποδεικνύεται και ποσοτικά, η αίσθηση που έχουν πολλοί εκπαιδευτικοί ότι η τελευταία μόδα με διαδραστικούς πίνακες σε κάθε τάξη (εν μέσω κρίσης) δεν προσφέρει τίποτα-τα χρήματα θα μπορούσαν να απορροφηθούν πολύ πιο αποτελεσματικά σε άλλες οδούς, π.χ. μείωση μαθητών ανά τμήμα, κάλυψη όλων των κενών, καλύτερη επιμόρφωση εκπαιδευτικών. Σε πολλά σχολεία της πρότυπης Φινλανδίας γράφουν ακόμη με κιμωλία σε μαυροπίνακα.

2)Ένας βασικός παράγοντας που σχολιάζει αναλυτικά η Ripley  σε σχέση με την επιτυχία της Φινλανδίας είναι το πολύ υψηλό επίπεδο των εκπαιδευτικών που επιλέγει. Αντί η εκπαίδευση να αποτελεί μια βολική επιλογή επαγγελματικής «τακτοποίησης» για ανθρώπους που κατά τα άλλα δεν ενδιαφέρονται καθόλου για τα παιδιά, οι πανεπιστημιακές σπουδές των εκπαιδευτικών στη Φινλανδία είναι εξαιρετικά απαιτητικές με 20% των αιτούντων μόνο να γίνονται αποδεκτοί. Όλοι οι εκπαιδευτικοί εκπονούν αναγκαστικά μεταπτυχιακό, κατά τη διάρκεια του οποίου παρακολουθούν διδασκαλίες-σε-τάξη τριών εκπαιδευτικών-μεντόρων και αντίστοιχα παρακολουθούνται στις δοκιμαστικές διδασκαλίες τους. Βεβαίως στη χώρα μας, σε μια εποχή όπου η παραμικρή υπόνοια τέτοιων μεθόδων βελτίωσης του επιπέδου των εκπαιδευτικών αντιμετωπίζεται ως απειλή αξιολόγησης και άρα απόλυσης, είναι δύσκολο να πειστεί κανείς για την αποτελεσματικότητά τους. Όταν οι παρακολουθήσεις διδασκαλίας γίνονται με καθαρά βοηθητικά κι επιμορφωτικά  κριτήρια, θεωρώ ότι είναι πολύ αποτελεσματικές. Μπορείς να μάθεις πάρα πολλά πράγματα παρακολουθώντας άλλους να διδάσκουν, αλλά και να βελτιωθείς ο ίδιος από την καλοπροαίρετη κριτική άλλων που σε παρακολουθούν. Όμως αυτή η διαδικασία για να αποσπάσει την εμπιστοσύνη των εκπαιδευτικών σήμερα θα πρέπει να απεξαρτηθεί από οποιαδήποτε προσπάθεια «αξιολόγησης»-«απόλυσης» , να πραγματοποιείται από συμβούλους που έχουν μεγάλη εμπειρία από τάξη, να λειτουργεί ως επιμορφωτικό εργαλείο και εκτός του στενού πλαισίου του σχολείου εργασίας, όπου ευδοκιμεί έδαφος για συναδελφικούς ανταγωνισμούς. Νομίζω ότι αν οι συνάδελφοι νιώσουν ότι δεν απειλούνται, με μεγάλη όρεξη θα συνεργαστούν στη βελτίωση της διδακτικής τους, καθώς βελτιωμένη διδακτική σημαίνει πιο ευχάριστο μάθημα και για τα παιδιά, αλλά και για εμάς. Όσον αφορά στην επιμόρφωση, πολλοί νέοι συνάδελφοι έχουν μεταπτυχιακά ούτως ή άλλως και θα είχε ενδιαφέρον κάποια στιγμή να διαπιστωθεί κατά πόσον αυτά έχουν αποδώσει στην ποιότητα του μαθήματος. Πολύ περισσότερο όμως, η υποχρεωτική διαρκής επιμόρφωση των εκπαιδευτικών από άξιους κι ενδιαφέροντες επιμορφωτές είναι από τα σημαντικότερα κεφάλαια επένδυσης στην εκπαίδευση.

Σε ένα ακόμη πιο αμφιλεγόμενο συμπέρασμα, η Ripley επισημαίνει ότι οι αμοιβές των εκπαιδευτικών ΔΕΝ σχετίζονται απαραίτητα με την ποιότητα της εκπαίδευσης που παρέχεται (σχολιάζει το παράδειγμα της Ισπανίας, προ κρίσης). Μέχρι κάποιο επίπεδο, το συμπέρασμα ακούγεται λογικό: η αλήθεια είναι ότι το ότι δίνεις περισσότερα λεφτά σε έναν εκπαιδευτικό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα φιλοτιμηθεί να δώσει τον καλύτερο εαυτό του στην τάξη. Από την άλλη πλευρά γνωρίζουμε ότι όταν τον κατακλύζουν προβλήματα βασικής επιβίωσης, όπως σε πολλές ελληνικές οικογένειες σήμερα, ίσως να μην μπορεί να αποδώσει ακόμη κι αν το θέλει. Σύμφωνα με την έρευνα πάντως, η αμοιβή των εκπαιδευτικών δεν είναι ο πιο βασικός παράγοντας- τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που συχνά παρουσιάζεται στην χώρα μας.

3)Ένας τρίτος σημαντικός παράγοντας που επισημαίνει η Ripley είναι η έμφαση που δίνει μια κοινωνία στην εκπαίδευση: Δίνουν οι γονείς αξία στη μάθηση των παιδιών τους; Αποτελεί ευρεία κοινωνική φιλοδοξία να αριστεύσει κάποιος στην παιδεία; Θυμάμαι όταν ήμουν έφηβη, η ανάγνωση εξωσχολικών βιβλίων στις διακοπές ήταν από τα κεντρικά ζητούμενα του καλοκαιριού και η επιλογή τους θέμα έντονης συζήτησης μεταξύ εφήβων. Σήμερα πια, ποιοι έφηβοι στην Ελλάδα διαβάζουν εξωσχολικά βιβλία; Σιγά σιγά χάνουμε ως κοινωνία την αίγλη και την αγάπη που είχαμε κάποτε για τη μάθηση- όχι μόνο ως μηχανισμό επαγγελματικής προόδου, αλλά ως αξία για τη δια βίου εξέλιξη και προσωπική ικανοποίηση. Όσο απογοητευμένοι κι αν είμαστε από την αναντιστοιχία εκπαιδευτικής επένδυσης κι επαγγελματικής απόδοσης, μην ξεχνάμε ότι η παιδεία είναι αδιαπράγματευτη αξία από μόνη της. Αν κάποτε κάτι μας ξεχωρίσει από τους υπόλοιπους λαούς, θα πρέπει να είναι αυτό.

4)Ένας τέταρτος βασικός παράγοντας στις αποδόσεις μαθητών που αναφέρει η Ripley (και κατά τη γνώμη μου ο πιο επείγων παράγοντας για την Ελλάδα σήμερα) είναι οι υψηλές προσδοκίες από τους μαθητές. Σε μια παράδοξη δήλωση ένας Φινλανδός δάσκαλος σε σχολείο με σχετικά μεγάλη παιδική φτώχεια, αλλά υψηλές επιδόσεις, ανέφερε ότι προσπαθεί να ΜΗΝ διαχωρίζει τα παιδιά ανάλογα με το να έχουν οικογενειακά προβλήματα, δύσκολες συνθήκες διαβίωσης κλπ., αλλά να προσδοκεί από ΟΛΑ τα παιδιά να δώσουν τον καλύτερο εαυτό τους. Ίσως για εμάς του Έλληνες, που έχουμε περάσει στην άλλη άκρη να μετατρέπουμε το 02 σε 12, να ακούγεται σκληρό, στην πράξη όμως η υπερβολική επιείκεια και η προαγωγή αναλφάβητων ποιον τελικά εξυπηρετεί; Σίγουρα όχι το παιδί.  Γονείς κι εκπαιδευτικοί έχουμε ισοπεδώσει τις προσδοκίες μας στο μηδέν, δημιουργώντας μια εξίσου μαλθακή γενιά, η οποία βρίσκει συνεχώς δικαιολογίες για να μην καταβάλλει προσπάθεια. Ανεβάζουμε τεχνητά τους βαθμούς γιατί πραγματικά το παιδί δεν μπορεί ή γιατί απλά το διευκολύνουμε ώστε να μην προσπαθήσει το μέγιστο; Η κάθε περίπτωση είναι διαφορετική και χρειάζεται μεγάλη διάκριση αλλά και ανθρωπιά.

Η αριστεία, το να ωθείς συνεχώς τον εαυτό σου να εκπληρώσει το υψηλότερο δυναμικό του, είναι επίσης αξία από μόνη της, αξία ζωής. Υψηλές προσδοκίες δεν σημαίνει  εκδίκηση ή ταπείνωση του μαθητή αν δεν τις πετύχει. Σημαίνει όμως να σταματήσουμε να βλέπουμε τους μαθητές μας ως ανάπηρους! Να σταματήσουμε να ενδίδουμε στις πιέσεις των γονιών, που θέλουν βαθμούς χωρίς δουλειά για να ικανοποιηθεί το δικό τους εγώ. Να σταματήσουμε να αδιαφορούμε για το αν ο μαθητής προσπαθεί ‘εφόσον το σύστημα είναι έτσι’.  Το γνωστό δίλημμα αν θα μείνουν ή όχι στην ίδια τάξη βασανίζει κάθε χρόνο κάθε σύλλογο και καταλήγουμε κάθε φορά να τραβάμε βαθμούς από τα μαλλιά. Νομίζω ότι αυτό θα πρέπει να σταματήσει. Μια πρόταση θα ήταν να θεσπίσει το δημόσιο σχολείο υποχρεωτική καλοκαιρινή ενισχυτική διδασκαλία για όσους έχουν ‘κοπεί’ και οι βαθμοί των εξετάσεων Ιουνίου και Σεπτεμβρίου να είναι ρεαλιστικοί. Δεν θα λιώσουν τα παιδιά να κάνουν μάθημα το καλοκαίρι! Απεναντίας, αυτό θα αποτελέσει ισχυρότερο κίνητρο για να εργαστούν πιο σκληρά από πριν. Τουλάχιστον, θα σταματήσει αυτή η απόλυτη απαξίωση του ελληνικού σχολείου και θα μάθουν τα παιδιά να έχουν μια στοιχειώδη συνέπεια.

5)Μια διαφορετική όψη στον εκπαιδευτικό ανταγωνισμό αποτελεί η περίπτωση της Ν. Κορέας, μίας από τις πρώτες χώρες στις επιδόσεις PISA, αλλά με ποιο κόστος; Παιδιά που είναι από τις 8 το πρωί στο σχολείο μέχρι τις 8 το βράδυ και κατόπιν στο φροντιστήριο μέχρι τις 10 (μετά η αστυνομία κάνει ελέγχους για τους παραβάτες που συνεχίζουν και διαβάζουν!). Παιδιά που κατά κανόνα φέρνουν ειδικό μαξιλάρι στο σχολείο και κοιμούνται (χωρίς παρεξήγηση) λόγω εξάντλησης. Παιδιά που το μόνο που τα απασχολεί είναι ο τελικός βαθμός, ο οποίος καθορίζει το μέλλον τους και την κοινωνική τους εξέλιξη, παρότι μισούν το σχολείο. Παιδιά που δεν έχουν καμία επικοινωνία μεταξύ τους, καθώς δεν φτάνει ο χρόνος. Η αποτυχία δεν συγχωρείται και σημαίνει μόνο ένα πράγμα: ότι δε δούλεψες αρκετά σκληρά (αμάρτημα στις συνθήκες άκρατου ανταγωνισμού). Παρότι το σύστημα αποδίδει μετρήσιμο αποτέλεσμα, έχει επίσης πολλές άλλες αρνητικές συνέπειες, κάποιες άμεσες, κάποιες έμμεσες. Καθώς, η εξοντωτική μελέτη γίνεται για τη χάρη του ανταγωνισμού και μόνο, όταν τα παιδιά περνούν στο πανεπιστήμιο, τα κίνητρα για αριστεία χάνονται, ενώ δε λείπουν οι προσπάθειες για αντιγραφή ή χειρισμό των βαθμών με πλάγιους τρόπους, ενώ δύσκολα μπορεί να εκτιμηθεί το μακροπρόθεσμο ψυχολογικό αντίκτυπο μιας τόσο πιεσμένης εφηβικής ηλικίας. Η μάθηση δεν αποτελεί αξία από μόνη της, ούτε εσωτερικό ζητούμενο. Είναι απλά ένα μέσο για υψηλότερο βαθμό, με ό,τι συνεπάγεται αυτό για τη συγκεκριμένη κοινωνία. Παρόλα αυτά, σύμφωνα με τη συγγραφέα, επειδή το σύστημα είναι σχετικά αξιοκρατικό, τα παιδιά μαθαίνουν ότι η πρόοδος και η ανταμοιβή έρχονται ως αποτέλεσμα σκληρής δουλειά κι όχι απαραίτητα ταλέντου,  απαίτησης των γονιών ή άλλων ‘εκπτώσεων’.

6)Η Ripley κατακρίνει αρκετά καυστικά το κίνημα «αυτό-εκτίμησης» που άνθισε κατά τη δεκαετία του 90 και κατά τη γνώμη της, η υπερβολική επιβράβευση αναστέλλει τα κίνητρα για μάθηση στα παιδιά. Προσωπικά διαφωνώ, όμως οφείλω να διαπιστώσω κάποιες παρεξηγήσεις, που συνδέονται κυρίως με το ανασφαλές ‘εγώ’ του τυπικού Έλληνα γονιού: Η επιβράβευση δεν μπορεί να είναι υποκατάστατο του χρόνου που αφιερώνουμε σε ένα παιδί. Αν είναι να 'λούζουμε' το παιδί στα κοπλιμέντα επειδή δεν μπαίνουμε στον κόπο να ασχοληθούμε μαζί του, εξαπατούμε το παιδί. Ούτε μπορεί να είναι ο μοχλός για την προσωπική μας δικαίωση στην κοινωνία. Και δεν μπορεί φυσικά να υπάρχει επιβράβευση για την τεμπελιά και την αρνητική συμπεριφορά. Δυστυχώς, παρατηρώ πολύ συχνά όλες τις παραπάνω στάσεις σε Έλληνες γονείς, οι οποίοι απαιτούν βαθμούς χωρίς δουλειά, έπαινο χωρίς προσπάθεια και επιβράβευση χωρίς σεβασμό. Η ζημιά που γίνεται στη νεολαία είναι τεράστια, καθώς ενθαρρύνει την αίσθηση του «entitlement», δηλαδή «δικαιούμαι χωρίς να προσφέρω». Η επιμονή για σκληρή δουλειά, η ανθεκτικότητα και η αυτό-πειθαρχία είναι σημαντικές αρετές, που χρειάζεται να καλλιεργηθούν σε κάθε οικογένεια,  χωρίς να ευνουχίζονται τα παιδιά από την υπερπροστασία, την έλλειψη προσδοκιών και τον υπερβολικό φόβο «μη πάθει τίποτα το παιδί». Η αυτό-εκτίμηση του παιδιού λοιπόν αυξάνεται ουσιαστικά, όταν μαζί με την επιβράβευση, ο γονιός αφιερώνει χρόνο καθημερινά να διαβάζει μαζί με το παιδί, αλλά και όταν ωθεί με θετικό τρόπο το παιδί να γίνει το μέγιστο που μπορεί- όχι το ελάχιστο.

7)Ένα άλλο πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα που αναφέρει η Ripley είναι η περίπτωση της Πολωνίας, οι επιδόσεις της οποίας ανέβηκαν θεαματικά από το 2000 ως το 2006, παρά τα μεγάλα ποσοστά παιδικής φτώχειας. Τα αίτια είναι περίπλοκα, αλλά κάποια βασικά σημεία είναι, σύμφωνα με τη συγγραφέα, η επανεκπαίδευση του ¼ των εκπαιδευτικών, οι τακτικές αξιολογήσεις σε εθνικό επίπεδο, ώστε να στηριχτούν τα  παιδιά και τα σχολεία που έδειχναν ότι έχουν μείνει πίσω, και –κυρίως- η εισαγωγή ενός επιπλέον έτους γενικής παιδείας στο γυμνάσιο ΠΡΙΝ διαχωριστούν οι μαθητές σε επαγγελματικό ή γενικό λύκειο. Ο επιπλέον αυτός χρόνος φαίνεται να είναι κρίσιμης σημασίας και σε αυτό το έτος δίνεται πολύ μεγάλη έμφαση στη στήριξη των αδύναμων μαθητών. Το δεδομένο αυτό διαπραγματεύεται αναλυτικά η συγγραφέας και αναρωτιέμαι κατά πόσον θα ήταν χρήσιμο να εισαχθεί και στη χώρα μας. Σίγουρα αποδεικνύει την αξία της γενικής παιδείας, ειδικά στην κρίσιμη αυτή εφηβική ηλικία.

Τέλος, ο κοινός παρονομαστής που προκύπτει από την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μελέτη της Ripley  είναι η επιμονή στην πραγματική αριστεία, οι υψηλές προσδοκίες και η πρωταρχική αξία που δίνεται από την κάθε κοινωνία στην υψηλής ποιότητας εκπαίδευση. Οι επιδόσεις των μαθητών, μέρος της οποίας αποτυπώνεται στο διαγωνισμό PISA, είναι ο αδυσώπητος καθρέφτης της αποδοτικότητας ενός εκπαιδευτικού συστήματος. Σίγουρα δεν είναι ο μόνος και σίγουρα υπάρχουν πολλές αόρατες διαστάσεις που δεν μπορούν να μετρηθούν. Δεν μπορούμε να στηριχθούμε όμως μόνο στις αόρατες, για να ακυρώσουμε κάποιες δυσάρεστες ορατές αποδείξεις. Είναι κρίμα να σπαταλιέται το διανοητικό δυναμικού ενός ιδιαίτερα ευφυούς και ευρηματικού λαού όπως ο δικός μας, για χάρη κάποιας παρωχημένης ιδεοληψίας σχετικά με την υποτιθέμενη ευφορία της ελάχιστης προσπάθειας.

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 7/8/2015

Εθισμός στην οθόνη: πώς η τεχνολογία υπονομεύει τη νέα γενιά ανδρών

 

Οι ειδικοί έχουν κρούσει πολλές φορές τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με το ύπουλο κι επικίνδυνο μακροπρόθεσμο αντίκτυπο του εθισμού στην οθόνη (κυρίως σε βιντεοπαιχνίδια και πορνογραφία) για τη νέα γενιά ανδρών, ιδιαίτερα σε μια εποχή, όπου η οικονομική δυσπραγία εκκολάπτει ακινητοποίηση, κατάθλιψη και απομόνωση. Εθισμός στην οθόνη υπάρχει βέβαια και στα κορίτσια, όχι όμως στο βαθμό, ή με τον ίδιο τρόπο που υπάρχει στα αγόρια. Αυτήν ακριβώς τη διάσταση διαπραγματεύεται ο γνωστός Αμερικανός καθηγητής ψυχολογίας Philip Zimbardo στο αναλυτικά στοιχειοθετημένο βιβλίο του “Man (dis)connected: how technology has sabotaged what it means to be male” («Άνδρας (από)συνδεδεμένος: πώς η τεχνολογία σαμποτάρει τι σημαίνει το ανδρικό φύλο»).  Η υψηλότερη σχολική αποτυχία και σχολική διαρροή των αγοριών, τα μεγαλύτερα ποσοστά ανεργίας (σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ), τα μεγαλύτερα ποσοστά σε σύνδρομο υπερκινητικότητας-έλλειψης προσοχής συνιστούν ένα επικίνδυνο κοκτέιλ ευαλωτότητας στον εθισμό, ενώ η αλλαγή της φύσεως εργασίας των ανδρών (π.χ. η αντικατάστασή τους στον κατασκευαστικό τομέα από ρομπότ ή φθηνότερο εργατικό δυναμικό σε χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου) σχετίζονται άμεσα με  την παραίτηση πολλών νέων ανδρών και την έλλειψη φιλοδοξίας στον επαγγελματικό τομέα. Δημιουργείται λοιπόν εύφορο έδαφος για την απόσυρσή τους σε ένα εικονικό κόσμο, όπου η όποια επικοινωνία γίνεται πίσω από την ψευδο-ασφάλεια της οθόνης, με απόσταση, ετεροχρονισμό και συχνά ανωνυμία. Η απόσυρση οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο έλλειψης εξάσκησης κοινωνικών δεξιοτήτων, περισσότερης ντροπαλότητας κι απόσυρσης, μεγαλύτερου εθισμού στην οθόνη, ακόμη μεγαλύτερης απόσυρσης. Παρότι το φαινόμενο του εθισμού στην οθόνη δεν είναι το ίδιο έντονο στη χώρα μας, όπως στο δυτικό κόσμο, λόγω κυρίως του προστατευτικού ρόλου της εκτεταμένης οικογένειας, κερδίζει έδαφος και θα πρέπει να μας προβληματίσει σχετικά με τις συνήθειες και προοπτικές της νέας γενιάς.

Ο Zimbardo τονίζει ιδιαίτερα και το ρόλο της διαδικτυακής πορνογραφίας και εικονικού σεξ στην περαιτέρω απόσυρση των νεαρών ανδρών από την κοινωνική αλληλεπίδραση με το αντίθετο φύλο. Ο συνδυασμός βιντεοπαιχνιδιών με διαδραστικό εικονικό σεξ, ως κύριο αντικείμενο του παιχνιδιού ή ως μέθοδος επιβράβευσης,  είναι η τελευταία λέξη της τεχνολογίας που κυριολεκτικά καθηλώνει τους χρήστες άμεσα: ο όρος «gamification» συνδυασμός του  game (βιντεοπαιχνίδι)  και gratification (ικανοποίηση), αναφέρεται στον ψυχολογικό χειρισμό που πετυχαίνουν οι δημιουργοί των παιχνιδιών μέσω καλά μελετημένων μεθόδων αλλαγής της συμπεριφοράς (όπως operant conditioning), π.χ. μερική κι απρόβλεπτη επιβράβευση (που είναι πιο εθιστική από τη συνεχή, συνεπή επιβράβευση) και σποραδική τιμωρία (π.χ. αφαίρεση πόντων). Η διέγερση που πετυχαίνουν μέσα σε ένα φανταστικό κόσμο που συνδυάζει παιχνίδια αδρεναλίνης, όπου ο χρήστης γίνεται ήρωας σκοτώνοντας άπειρους φανταστικούς εχθρούς και διαδραστικού εικονικού σεξ με άβαταρ που ικανοποιούν κάθε φαντασίωση, είναι πολύ πιο ενδιαφέρον για τον παίκτη από ο,τιδήποτε μπορεί να βρει στην πραγματική ζωή. Νιώθοντας ένα τίποτα στον πραγματικό κόσμο (όπου ρισκάρει την απόρριψη και πρέπει να εργαστεί σκληρά για αμφίβολο αποτέλεσμα), πολλοί νέοι προτιμούν να καταφύγουν στο ιδιωτικό τους «παλάτι», όπου μέσα από μια οθόνη διοικούν το Σύμπαν και ικανοποιούν σεξουαλικά ολόκληρα χαρέμια. Ταυτόχρονα, ακινητοποιούνται πλήρως ως συνειδητοί πολίτες, καθώς η ολοένα αυξανόμενη απόσταση μεταξύ εικονικού μεγαλείου και καθημερινής ματαίωσης στον πραγματικό κόσμο καταρρακώνει την αυτό-εκτίμησή τους και την αίσθηση αυτό-αποτελεσματικότητάς τους.

Ο εθισμός στη οθόνη επηρεάζει επίσης άμεσα τις νοητικές και γνωστικές ικανότητες του χρήστη. Σύμφωνα με τον Zimbardo, η υπερβολική έκθεση και χρήση της οθόνης  επιφέρει μόνιμες αλλαγές στον τρόπο που σκεπτόμαστε, στον τρόπο που θυμόμαστε, ακόμη και στο είδος των νευρωνικών συνάψεων στον εγκέφαλο. Έτσι, για παράδειγμα, για ποιο λόγο να απομνημονεύει κανείς πληροφορίες, όταν μπορεί να τις «γκουγκλάρει»; Για ποιο λόγο να κάνει αριθμητικές πράξεις στο χαρτί, όταν μπορεί να τις κάνει στο κινητό; Για ποιο λόγο να σκεφτεί να συντάξει μια ολοκληρωμένη έκθεση κρίσεως για κάποιο θέμα, όταν μπορεί να συρράψει με copy-paste έτοιμα κείμενα άλλων; Ταυτόχρονα, έχει αλλάξει ριζικά και τον τρόπο κοινωνικής αλληλεπίδρασης, π.χ. για ποιο λόγο να ρωτήσει κανείς έναν περαστικό κατευθυντήριες οδηγίες, όταν μπορεί να βγάλει το google earth map ή gps;Και για ποιο λόγο να μιλήσει στο διπλανό κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού, όταν μπορεί να πιάσει κουβεντούλα στο facebook; Επίσης, η αλλεπάλληλη εναλλαγή εικόνων και τίτλων, σε συνδυασμό με την παθητική τηλεθέαση, σημαίνουν ότι χάνουμε πια την ικανότητα για αναλυτική κι εντατική ανάγνωση κι επεξεργασία κειμένου – με ό,τι κι αν σημαίνει αυτό για το μελλοντικό πολίτη.

Είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ότι ο συνδυασμός των παραπάνω εθισμών που μειώνουν την αυτό-πεποίθηση σε σχέση με τις νοητικές, επαγγελματικές και κοινωνικές δεξιότητες,  έχει οδηγήσει σε μια νέα γενιά ανδρών στην Ιαπωνία τους ‘χικικομόρι’ (άνδρες που δεν βγαίνουν ποτέ από το σπίτι τους και περνούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους στο δωμάτιο παίζοντας βιντεοπαιχνίδια) και τους ‘χορτοφάγους’ (δεν έχουν καθόλου σεξουαλικές σχέσεις με πραγματικά άτομα, μόνο μέσω εικονικών άβαταρ), Αυτοί δεν είναι κάποιοι σποραδικοί εκκεντρικοί, αλλά πολυπληθείς κοινωνικές ομάδες, που εκφράζουν σαφείς κοινωνικές τάσεις ώστε να τους δοθεί συγκεκριμένη ονομασία και να αποτελούν αντικείμενο μελέτης παγκοσμίως.

Τι θα μπορούσε να γίνει; Ο Zimbardo προτείνει μια σειρά από πιθανές λύσεις:

Παροχή προγραμμάτων κοινωνικο-συναισθηματικής αγωγής και συμβουλευτικής στα σχολεία, όπου θα μπορούν οι μαθητές να μαθαίνουν για τους κινδύνους των εθισμών (στο διαδίκτυο, τα βιντεοπαιχνίδια, την πορνογραφία κ.α.)

Παροχή αγωγής διαφυλικών σχέσεων, ώστε να μαθαίνουν τα παιδιά να συνάπτουν υγιείς ικανοποιητικές ερωτικές σχέσεις, χωρίς να καταφεύγουν για την ενημέρωσή τους στην πορνογραφία που δίνει μια διαστρεβλωμένη εικόνα της πραγματικότητας.

Εκπαίδευση αυτό-εκτίμησης, ώστε να νιώθει δυνατός να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις και την απόρριψη και να μην αποσύρεται στην ψευδή ασφάλεια του εικονικού κόσμου.

Βοήθεια κι εκπαίδευση στους πατεράδες ώστε να εμπλακούν ενεργά στην ανατροφή των υιών τους και μεγαλύτερος αριθμός ανδρών εκπαιδευτικών που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως θετικά πρότυπα για τους μαθητές.  Τα αγόρια, ιδιαίτερα από την πρώτη σχολική ηλικία και μετά, έχουν μεγάλη ανάγκη από ένα υγιές ανδρικό πρότυπο,  το οποίο θα τα αποδεχθεί και θα μιμηθούν μεγαλώνοντας. Οι γυναικείες φιγούρες στη ζωή τους, όσο θετικές και αν είναι, δεν μπορούν να καλύψουν αυτό το κενό.

Παροχή αγωγής «Δεξιοτήτων ζωής» στα σχολεία. Διδάσκουμε στα παιδιά ένα σωρό άχρηστες λεπτομέρειες, αλλά αποφεύγουμε όλα όσα είναι ζωτικής σημασίας για τη ζωή τους, όπως π.χ. πώς να χειρίζονται τα οικονομικά τους, πώς να διαχειρίζονται το χρόνο τους, πώς να εργάζονται με συγκέντρωση, πώς να αντιμετωπίζουν τις ματαιώσεις, θεωρώντας δεδομένο ότι αυτή την αγωγή: α) θα την δώσει η οικογένεια, β) θα την δώσει σωστά. Ως αποτέλεσμα, πολλά παιδιά χάνουν την πολύτιμη ευκαιρία να βοηθηθούν ουσιαστικά, αλλά ταυτόχρονα βλέπουν το σχολείο ως βαρετό και άσχετο με την καθημερινή τους ζωή, χάνοντας κάθε κίνητρο κι ενδιαφέρον.

Οι γονείς θα πρέπει να αφιερώσουν περισσότερο ποιοτικό χρόνο στα παιδιά τους, αλλά και να τους αναθέσουν περισσότερες ευθύνες και πρωτοβουλίες. Έχει βρεθεί ότι υπερ-προστατευμένα παιδιά, που τα βρίσκουν όλα έτοιμα, είναι πιο πιθανό να επαναπαυθούν στην κατάχρηση της οθόνης, ιδιαίτερα αν συντρέχουν κι άλλοι λόγοι. Επίσης, έμμεσα εισπράττουν το μήνυμα ότι «ο γονιός μου δεν με αφήνει να κάνω τίποτα, γιατί προφανώς δεν μπορώ να κάνω τίποτα σωστά», με αρνητικές συνέπειες στην αυτό αντίληψή τους.

Τέλος, εκπαίδευση των μαθητών στη σωστή διαχείριση χρόνου: η καθημερινότητα χρειάζεται να περιλαμβάνει μια ποικιλία από δραστηριότητες, όπως αθλητισμός, χρόνος με την οικογένεια, μελέτη, φροντίδα του σπιτιού, παρέα με φίλους, χρόνος στη φύση, και χρόνος στο διαδίκτυο-βιντεοπαιχνίδια. Όταν το τελευταίο φτάνει να καλύπτει τέσσερις και πέντε ώρες την ημέρα, δεν μένει χρόνος για τα υπόλοιπα, ακόμη και για ύπνο ή ξεκούραση. Η οθόνη μπορεί να είναι ένα εργαλείο που απασχολεί ένα μικρό μέρος του χρόνου μας. Όταν γίνεται αναγκαιότητα, σε σημείο πολλοί νέοι να υφίστανται στερητικό σύνδρομο στην απουσία της, τότε μιλούμε για την αλλοίωση, αν όχι ευνουχισμό, μιας ολόκληρης γενιάς.

Πρεκατέ Βικτωρία,23/6/2015, www.brightplanet.blogspot.gr