Ακραία βία στα παιδιά

Τα τραγικά περιστατικά ακραίας παιδικής κακοποίησης, που είδαν πρόσφατα το φως της δημοσιότητας (το δίχρονο αγοράκι που πέθανε από εγκαύματα από καυτό νερό και το 5χρονο κοριτσάκι στην Ξάνθη, θύμα πολλαπλού βιασμού) φέρνουν ξανά στο προσκήνιο το σοβαρότατο πρόβλημα της παιδικής κακοποίησης. Για κάθε ακραίο περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας που φτάνει στο φως της δημοσιότητας, χιλιάδες άλλα αποσιωπώνται πίσω από κλειστές πόρτες, κρυμμένα σε οικογένειες που υποφέρουν, ενώ ο περίγυρος (γείτονες, ευρύτερο συγγενικό περιβάλλον, σχολείο κλπ.) είτε δεν ξέρει, είτε δεν θέλει να ξέρει, ή ακόμη κι αν ξέρει, δεν γνωρίζει πώς να βοηθήσει.

Η σωματική κακοποίηση  περιλαμβάνει ξύλο, δυνατό τράνταγμα (συνήθως των βρεφών, με συνέπεια σοβαρές εγκεφαλικές βλάβες), πέταγμα του παιδιού κάτω, κάψιμο του παιδιού, πνίξιμο, πρόκλησης ασφυξίας, ή άλλος τρόπος σωματικής βλάβης στο παιδί, ακόμη και  τεχνητή πρόκληση ασθένειας(1).Τα αίτια της παιδικής κακοποίησης είναι πολυσύνθετα και συχνά αλληλένδετα, όμως φαίνεται ότι το ιστορικό ψυχικής ασθένειας στην οικογένεια, το ιστορικό ενδοοικογενειακής βίας (π.χ. μεταξύ των γονιών ή σε μεγαλύτερα παιδιά) και η κατάχρηση ουσιών ή αλκοόλ στους γονείς αποτελούν το «τοξικό τρίο» στις περιπτώσεις ακραίας σωματικής παιδικής κακοποίησης, σύμφωνα με αγγλική έρευνα(2). Η κακοποίηση του ίδιου του γονιού ως παιδί επίσης σχετίζεται με την αναπαραγωγή της βίαιης συμπεριφοράς στα δικά του παιδιά, είτε λόγω της χαμηλής αυτοεκτίμησης και ψυχικών του προβλημάτων,  είτε επειδή η βία αποτελεί για εκείνον μαθημένη συμπεριφορά επιβολής ‘πειθαρχίας’ στην αντιλαμβανόμενη ανυπακοή του παιδιού. Έτσι, η ενδο-οικογενειακή βία γίνεται διαγενεακό μοτίβο που αναπαράγεται. Οι συνέπειες της σωματικής βίας στα παιδιά, μπορεί να περιλαμβάνουν αλλοιώσεις στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο, μετα-τραυματικό στρες, κατάθλιψη και φοβίες, προβληματική ή αντικοινωνική  συμπεριφορά, χρήση ουσιών στην εφηβεία, δυσκολία να συνάψουν προσωπικές σχέσεις, αναπαραγωγή της βίας στις διαπροσωπικές και στις κοινωνικές τους σχέσεις(3).

Πώς μπορεί η παιδική κακοποίηση να προληφθεί;

Χρειάζεται συστηματική αλλαγή νοοτροπίας σχετικά με την παιδική προστασία: τα παιδιά δεν είναι ιδιοκτησία των γονιών τους, για να τα μεταχειρίζονται όπως εκείνοι θέλουν. Δυστυχώς αποτελεί κοινή επιφύλαξη στη χώρα μας ‘να μην ανακατευτούμε στα οικογενειακά των άλλων’, ακόμη κι αν έχουμε υποψίες κακοποίησης. Θα πρέπει να υπάρξει εκτενής εκστρατεία ευαισθητοποίησης  ότι η παιδική κακοποίηση πρέπει να σταματήσει και αυτό είναι ευθύνη όλων μας. Ταυτόχρονα,  θα πρέπει να βελτιωθεί ο μηχανισμός καταγγελιών (έστω και ανώνυμων) παιδικής κακοποίησης, όπως και ο μηχανισμός διερεύνησης, με ενδυνάμωση των κοινωνικών υπηρεσιών. Θα πρέπει η διαδικασία διερεύνησης να γίνεται διακριτικά, με επαγγελματισμό, αλλά και με προστασία των μαρτύρων (καθώς ένας σημαντικός παράγοντας που εμποδίζει μάρτυρες να καταγγείλουν είναι ο φόβος αντιποίνων από τους κακοποιητικούς γονείς). Χρειάζεται συστηματική επιμόρφωση των κοινωνικών λειτουργών, παιδιάτρων, εκπαιδευτικών, αστυνομικών, αλλά και γονέων, σε σχέση με την παιδική κακοποίηση (αίτια, ενδείξεις, συνέπειες, δράση), ώστε να αναγνωρίζουν έγκαιρα τα σημάδια  (όπως π.χ. μελανιές σε διαφορετικά στάδια ίασης που το παιδί προσπαθεί να κρύψει) και να γνωρίζουν πού να απευθυνθούν. Ιδιαίτερα, οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να είναι πλήρως ενημερωμένοι και σε στενή επικοινωνία με τις κοινωνικές υπηρεσίες του δήμου, καθώς συχνά είναι οι πρώτοι που αντιλαμβάνονται την παιδική κακοποίηση στις συχνά απομονωμένες δυσλειτουργικές οικογένειες. Εξειδικευμένη ενημέρωση, προστασία και στήριξη θα πρέπει να δίνεται στις γυναίκες σε κακοποιητικές σχέσεις, για τη δική τους προστασία, αλλά και αυτή των παιδιών τους. Ομάδες στήριξης οικογενειών και κατ’ οίκον επισκέψεις υποστηρικτικών λειτουργών, ιδιαίτερα στην φάση αμέσως μετά τη γέννηση (πρώιμη παρέμβαση) έχει βρεθεί ότι μπορεί να βοηθήσουν αποτελεσματικά τις υψηλού ρίσκου οικογένειες (π.χ. κοινωνικά απομονωμένες, με χρήση ουσιών, ψυχικά προβλήματα κλπ.). Σημαντικός είναι ο αποτελεσματικός συντονισμός και η επικοινωνία μεταξύ των φορέων, καθώς έχει βρεθεί ότι ακόμη και σε περιπτώσεις οικογενειών γνωστές στις κοινωνικές υπηρεσίες, δεν κατάφεραν να προλάβουν το μοιραίο, γιατί δεν υπήρχε σωστή διάχυση και διαχείριση πληροφορίας μεταξύ των υπεύθυνων φορέων.

Χρειάζεται τέλος το μάθημα της κοινωνικο-συναισθηματικής αγωγής να γίνει υποχρεωτικό στα σχολεία σε όλες τις βαθμίδες, ώστε να μάθουν τα παιδιά τον εαυτό τους, να διαχειρίζονται το συναίσθημά τους, να αναγνωρίζουν και να αποφεύγουν την κακοποίηση, να γίνουν σωστοί γονείς και να γνωρίζουν πού θα αναζητήσουν βοήθεια, όταν βιώνουν δυσκολίες. Η πρόληψη της παιδικής κακοποίησης χρειάζεται μακρόχρονη και συστηματική δουλειά, αλλά τα παιδιά αξίζουν κάθε δυνατή προστασία, όποιο κι αν είναι το οικονομικό κόστος. Η προστασία και ευημερία του παιδιού θα πρέπει να είναι υπέρτατη αξία κάθε κοινωνίας. Αλλιώς, θα περιμένουμε το επόμενο θύμα, ώστε να αναρωτούμαστε εκ των υστέρων γιατί συμβαίνουν αυτά τα τραγικά συμβάντα σήμερα.

1)      https://www.nspcc.org.uk/Inform/resourcesforprofessionals/physicalabuse/introduction_wda87937.html

2)      http://www.theguardian.com/society/2011/nov/10/newborn-babies-abuse-toxic-trio

3)      Buckley H, Holt S, Whelan S. Listen to me! Children’s experiences of domestic violence. Child Abuse Review 2007; 16:296-310

4)      http://www.nspcc.org.uk/what-we-do/the-work-we-do/priorities-and-programmes/physical-abuse/physical-abuse-theme/physical-abuse-leaflet_wdf87953.pdf

 Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 31/3/2014

Αυτο-τραυματισμός στους εφήβους

Ο αυτό-τραυματισμός στους εφήβους δεν είναι νέο φαινόμενο, αλλά φαίνεται ότι τα τελευταία χρόνια η συχνότητά του έχει αυξηθεί και στη χώρα μας.  Αυτό-τραυματισμός μπορεί να γίνει με κοψίματα, καψίματα, γδάρσιμο, κατάχρηση ουσιών, υπερβολική δόση χαπιών κλπ. Δεν συνδέεται απαραίτητα με απόπειρα αυτοκτονίας, αν και δεν αποκλείεται να είναι πρόδρομη συμπεριφορά. Ο έφηβος πραγματοποιεί την αυτό-τραυματική πράξη συνήθως σε απομόνωση και, αντίθετα με το κοινό στερεότυπο ότι «θέλει να προκαλέσει την προσοχή» , τις περισσότερες φορές προσπαθεί να καλύψει τα τραύματά του (π.χ. φορά μακρυμάνικα ρούχα ή γάντια το καλοκαίρι).

Ο αυτό-τραυματισμός ενδέχεται να προκαλείται από πολλά διαφορετικά αίτια: το παιδί προσπαθεί να εκφράσει, να εξωτερικεύσει τον εσωτερικό πόνο. Ο εσωτερικός πόνος είναι αρκετά δύσκολος από μόνος του, αλλά όταν η οποιαδήποτε έκφρασή του συναντάται με αδιαφορία, απόρριψη, γελιοποίηση ή όταν το παιδί δεν γνωρίζει πώς να εξωτερικεύσει το συναίσθημά του, τότε ο αυτό-τραυματισμός είναι για το παιδί ένας τρόπος να δηλώσει-έστω και στον εαυτό του: «να, αυτό νιώθω». Έφηβοι που αυτό-τραυματίζονται έχουν αναφέρει ότι τη στιγμή της πράξης ο εσωτερικός πόνος ήταν πιο έντονος από τον σωματικό. Μέσα από τον αυτό-τραυματισμό νιώθουν ότι δίνουν χώρο στον πόνο να υπάρχει, καθώς ο πόνος που δεν αναγνωρίζεται είναι ακόμη πιο αφόρητος. Ο αυτό-τραυματισμός μπορεί να λειτουργήσει επίσης ως καμπανάκι συναγερμού προς τους γονείς/κηδεμόνες του παιδιού, στέλνοντας το μήνυμα ότι «κάτι σοβαρό μου συμβαίνει» ή «δεν αντέχω άλλο» -αν και δεν είναι απαραίτητα αυτοσκοπός του παιδιού να χειριστεί ή να επηρεάσει τους γονείς του. Χρησιμοποιείται από το παιδί ως βαλβίδα εκτόνωσης έντονου συναισθήματος (π.χ. απελπισία, μοναξιά, ταπείνωση, απώλεια κλπ.),  το οποίο δεν μπορεί να διαχειριστεί διαφορετικά.

Καθώς όμως οποιαδήποτε συνήθεια που χρησιμοποιείται για την αποφυγή συναισθήματος γίνεται εθιστική, ο ίδιος κίνδυνος ενέχεται και  στον αυτό-τραυματισμό: αν δεν αντιμετωπισθούν τα βαθύτερα αίτια και αν δεν γίνει σωστά η αποδοχή και η διαχείριση συναισθήματος, ο αυτοτραυματισμός μπορεί να γίνει επίσης εθιστικός, με τη πρόκληση όλο και σοβαρότερων πληγών ώστε να ‘επιτύχει’ το ίδιο ‘αποτέλεσμα εκτόνωσης’.  Ο αυτό-τραυματισμός πάντα συνοδεύεται από βαθύ αίσθημα αυτό-απαξίωσης και πολύ χαμηλή αυτό-εκτίμηση, ενώ μπορεί να είναι ένας τρόπος εκδίκησης, τιμωρίας του εαυτού, για τα «λάθη», την «ανικανότητα», ή την «ενοχή» που το παιδί πιστεύει ότι έχει. Βεβαίως το έντονο συναίσθημα, όπως και η χαμηλή αυτό-εκτίμηση πολύ συχνά συνδέονται με το ψυχολογικό κλίμα στην οικογένεια. Έτσι, ένας έφηβος που βιώνει απόρριψη ή εγκατάλειψη από τον ένα ή και τους δύο γονείς, μπορεί -αν συνεισφέρουν κι άλλοι παράγοντες- να χρησιμοποιήσει το ξυράφι, για να δείξει με ορατό τρόπο το σχίσμα στην οικογένεια, ενώ ταυτόχρονα τιμωρεί τον εαυτό του για την (υποτιθέμενη) δική του ‘ανεπάρκεια’ να κρατήσει το γονιό κοντά του. 

Σε ένα ευρύτερο σύστημα, η ίδια η κοινωνία μας απαξιώνει τους εφήβους και τους νέους ανθρώπους, προάγοντας το bullying και τη βία από τα ΜΜΕ, τη σεξουαλική ελευθεριότητα από μικρή ηλικία, ενώ τους αντιμετωπίζει ως άβουλους καταναλωτές προϊόντων και  θεαμάτων βίας. Χωρίς να τους προσφέρει ελπίδα, προοπτική, όνειρα, δεν τους δίνει ούτε το χώρο να ανακαλύψουν τον εαυτό τους και να θρέψουν την ψυχή τους. Τα παιδιά εθισμένα σε βιντεοπαιχνίδια που διαφημίζουν τη βία,  σε  ιστοσελίδες ή ακόμη και ‘σκοτεινή’ μουσική, που άμεσα ή έμμεσα ενθαρρύνουν την αυτό-καταστροφική συμπεριφορά, βομβαρδίζονται από μηνύματα μηδενισμού, απαξίωσης της ζωής και εντέλει, μηνύματα θανάτου. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η εθιστική κι ανεπιφύλακτη πλοήγηση στο διαδίκτυο, όπου αφθονούν ιστοσελίδες και μπλογκ που διαφημίζουν τον αυτό-τραυματισμό και την αυτοκτονία, με χιλιάδες φωτογραφίες αυτό-προκαλούμενων πληγών. Στις ιστοσελίδες αυτές , οι έφηβοι καταφεύγουν αρχικά για βοήθεια, να νιώσουν ότι δεν είναι μόνοι σε αυτό που κάνουν, αλλά καταλήγουν να ανταγωνίζονται  και να ενθαρρύνονται προς αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Σύμφωνα με ειδικούς παιδικής προστασίας  στην Αγγλία, ο ‘τοξικός ψηφιακός κόσμος’ είναι η μεγαλύτερη απειλή για τη νέα γενιά, η οποία συχνά έχει διπλή ζωή-την πραγματική ζωή και την διαδικτυακή ζωή…Η διαδικτυακή ζωή μπορεί να είναι εντελώς αποκομμένη από την πραγματική ζωή, βυθισμένη στην αρνητικότητα, το bullying, τον αυτό-τραυματισμό, την νευρική ανορεξία και το θάνατο. Δεν είναι λίγα τα παιδιά που αναφέρουν πως ανώνυμοι συνομιλητές σε τέτοιες ιστοσελίδες τους προέτρεπαν να αυτοκτονήσουν, ενώ υπάρχει η ανησυχία ότι θα χαθεί μια ολόκληρη γενιά, καθώς οι ενήλικες δεν έχουν αντιληφθεί το έκταση και την επιρροή της παράλληλης ‘διαδικτυακής’ ζωής των παιδιών.

Το σχολείο, από την άλλη μεριά, αντί να  προσφέρει στους εφήβους αυτό που έχουν βαθύτερη ανάγκη, απαιτεί από τους μαθητές να αποδίδουν και να ανταγωνίζονται. Σε μια κοινωνία που προδίδει τους νέους και επιτίθεται ανελέητα στους ενήλικες, οι έφηβοι, ήδη επιφορτισμένοι με την αναζήτηση ταυτότητας, νιώθουν ότι δεν μπορούν να βρουν καταφύγιο πουθενά. Η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά μπορεί τότε να γίνει ένας επικίνδυνος τρόπος να δηλώσουν ότι υπάρχουν και αγωνιούν.

Τι μπορεί να κάνει ο γονιός;

Κατ’ αρχάς να κρατήσει την ψυχραιμία του. Η θέα αίματος και πληγών στα χέρια του παιδιού είναι σοκαριστική, αλλά σπασμωδικές αντιδράσεις πανικού, θυμού ή ελέγχου (π.χ. να είναι συνέχεια πάνω από το παιδί, παρακολουθώντας πιεστικά κάθε του κίνηση) μπορεί να έχουν αντίθετα αποτελέσματα. Οι ειδικοί λένε ότι η εξαφάνιση των αιχμηρών αντικειμένων από το σπίτι, ούτε εφικτή είναι, ούτε αποτελεσματική, καθώς αν το παιδί θέλει να αυτό-τραυματιστεί, θα βρει τρόπο, ίσως πιο επικίνδυνο. Να είστε κοντά στο παιδί, διακριτικά, με ψυχραιμία. Να παραδεχτείτε ότι τα συναισθήματα δεν ξεφυτρώνουν από το πουθενά, δεν είναι το παιδί ‘τρελό’, αλλά κάτι συμβαίνει, ίσως μέσα στην ίδια την οικογένεια, οπότε να έχετε το θάρρος να το δείτε κατάματα. Να ακούσετε το παιδί και να αποδεχτείτε τη δική του εμπειρία στην οικογένεια, είτε σας αρέσει είτε όχι: πολλοί γονείς λένε ότι συζητούν με το παιδί, αλλά στην ουσία του κάνουν ΄κήρυγμα’ και δεν το ακούν. Όταν πάει να μιλήσει ή να εκφράσει ένα παράπονο, είτε απορρίπτουν αυτό που τους λέει, είτε με περίτεχνο τρόπο το διαστρεβλώνουν: «δεν είναι έτσι, ιδέα σου είναι, το λες από αντίδραση» κλπ. Όταν λοιπόν το παιδί δεν το ακούν με λέξεις, ίσως προσπαθήσει να το ακούσουν με πράξεις-και  ο αυτό-τραυματισμός είναι μια κραυγαλέα πράξη.

Βοηθήστε τα παιδιά να νιώσουν άξια. Ο αυτό-τραυματισμός σταματά οριστικά, όταν το παιδί πραγματικά νιώσει ότι ο εαυτός του αξίζει πάρα πολλά για να τον πληγώνει. Αλλά για να νιώσουν άξια, δεν αρκεί μόνο να λέμε, αλλά πρέπει να τους συμπεριφερόμαστε ανάλογα (όχι σαν τη μητέρα που ούρλιαζε στο 12χρονο γιο της: «Γιατί δεν πιστεύεις στον εαυτό σου! Πού είναι η αυτοεκτίμησή σου! Τι άντρας είσαι!»). Αναζητήστε την πραγματική αιτία αυτο-καταστροφικότητας στο παιδί: μοναξιά; νιώθει ανεπιθύμητο; στρες; υπερβολικές απαιτήσεις από την οικογένεια ή το σχολείο; έχει κακοποιηθεί; είναι θύμα σχολικού εκφοβισμού; Όταν ένα μέλος του συστήματος «οικογένεια» υποφέρει, δεν αρκεί  να αλλάξει μόνο το μέλος, αλλά πρέπει να αλλάξει ολόκληρο το  σύστημα. Δείτε με ειλικρίνεια τι μπορεί να συμβαίνει στην δική σας οικογένεια, αλλά και στον ίδιο σας τον εαυτό. Υπάρχει υποσυνείδητη αυτοκαταστροφικότητα και αυτοαπαξίωση σε εσάς τον ίδιο; Για παράδειγμα, το κάπνισμα είναι μια γνωστή εθιστική, αυτοκαταστροφική συνήθεια, αλλά είναι κοινωνικώς αποδεκτή. Δεν σημαίνει βέβαια ότι το κάπνισμα του γονιού οδηγεί το παιδί σε αυτό-τραυματισμό, αλλά το παιδί θα απορροφήσει και θα εκφράσει το απωθημένο συναίσθημα στην οικογένεια, αυτό που τα υπόλοιπα μέλη δεν θέλουν να δουν. Αν αυτό το συναίσθημα είναι πολύ μεγάλο, πολύ έντονο και πολύ απωθημένο, με κάποιο τρόπο το παιδί θα το εξωτερικεύσει. Η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά είναι ένας από αυτούς τους τρόπους.

Η νοητική εντολή του αυτό-τραυματισμού μπορεί να μεταφραστεί ως:  «Είσαι ένα λάθος. Δεν πρέπει να είσαι εδώ. Πρέπει να τιμωρηθείς». Αυτή αρνητική εντολή πρέπει να αναιρεθεί και να αντικατασταθεί από αποδοχή, έπαινο, αυταξία και αγάπη άνευ όρων. Βοηθήστε τα παιδιά να δουν την αξία τους, τα ταλέντα τους, τις ικανότητές τους και τις αρετές τους, να γνωρίσουν τις εσωτερικές επιθυμίες, σκέψεις και συναισθήματα, να θρέψουμε την ψυχή τους. Δώστε τους δημιουργική διέξοδο ώστε να εκφράσουν αυτό που είναι, βοηθήστε τα να δουν αυτό που πραγματικά έχει αξία, δηλαδή ο εαυτός τους, η ψυχή τους. Συζητήστε μαζί τους και δείξτε πραγματικό ενδιαφέρον να μάθετε τι τα απασχολεί. Ακόμη κι αν δεν έχουν τις λέξεις να εκφράσουν αυτό που νιώθουν, προσπαθήστε να τα κατανοήσετε.

Από τη στιγμή που θα γίνει ο αυτοτραυματισμός, θα πρέπει γενικά να είστε προσεκτικοί σε ποιον θα το πείτε. Κουτσομπολιά μεταξύ παιδιών αλλά και ενηλίκων, που δεν κατανοούν το φαινόμενο, μπορεί να στιγματίσουν το παιδί και να το αναστατώσουν ακόμη περισσότερο. Θα πρέπει να αναζητηθεί επαγγελματική βοήθεια από έμπειρους κι ευαισθητοποιημένους ειδικούς. Προληπτικά όμως, οι ομάδες στήριξης,  ομάδες κοινωνικο-συναισθηματικής αγωγής ή οποιαδήποτε ομάδα στο σχολείο ή αλλού προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο για να υπάρξει το παιδί και να μοιραστεί τα συναισθήματά του, σε βάση ισότητας και αλληλοσεβασμού, βοηθά στην ενίσχυση αυτό-εκτίμησης, αλληλεπίδρασης και αποτρέπει γενικά την αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Τα παιδιά είναι πολύ σημαντικά σε αυτόν τον κόσμο για να τα αγνοούμε, ή να τα χρησιμοποιούμε μόνο για την δική μας υπαρξιακή δικαίωση. Έχουν γεννηθεί σε πολύ δύσκολη εποχή, όπου η αξία της ανθρώπινης ζωής κι ευημερίας υφίσταται γενικευμένη επίθεση. Ενάντια στο πνεύμα των καιρών, ας τα βοηθήσουμε να δώσουν αξία στον εαυτό τους.

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 19/3/2014
Δημοσιεύτηκε στο tvxs

Πηγές

http://www.theguardian.com/society/2014/mar/10/self-harm-sites-cyberbullying-suicide-web

http://www.nspcc.org.uk/help-and-advice/for-parents/positive-parenting-tips/self-harming/self-harming_wda94588.html

"Επανακαλωδίωση" και εργασία

Με αφορμή τη δεύτερη ανάγνωση ενός παλιού βιβλίου, του Nick Williams “The work we were born to do”, σκέφτηκα να συντάξω μερικά σχόλια για το επίκαιρο –ή μη- των ιδεών του και την πιθανή εφαρμογή τους στη σημερινή ελληνική πραγματικότητα. Το βιβλίο γράφηκε το 1999, σε μια εποχή οικονομικής άνθησης και μεγάλων προσδοκιών, ειδικά από το new age movement σχετικά με την πορεία της ανθρωπότητας. Οι γκουρού της θετικής σκέψης έγιναν γνωστοί και πλούσιοι, υποσχόμενοι τη συνολική, χωρίς όρια, αλλαγή της ζωής μας, αν αλλάξουμε τη σκέψη μας. Φτάνοντας πολλές φορές στην υπεροψία και την παντοδυναμία, κάποια από τα κείμενα των best seller, έφταναν στο σημείο να διδάσκουν πώς να χρησιμοποιούμε -ή μάλλον να εκμεταλλευόμαστε- τους πνευματικούς νόμους και τις πνευματικές ενέργειες, ώστε να πραγματοποιήσουμε την εγωιστική επιθυμία μας. Ασκήσεις οραματισμού του ποθητού αντικειμένου έδιναν κι έπαιρναν, χωρίς καν να αναφέρεται «αν έτσι είναι το Θέλημα του Θεού». Με την τροπή που έχουν πάρει τα πράγματα σήμερα στην ανθρωπότητα, αλλά και την απογοήτευση από τα σενάρια για το 2012, πολλοί έχουν πλέον σωπάσει.

Ποιες είναι όμως εκείνες οι διαχρονικές αλήθειες, οι οποίες πραγματικά θα μπορούσαν να βοηθήσουν, όχι μόνο σε καιρούς ευημερίας, αλλά και σε δύσκολους, πολύ δύσκολους  καιρούς, όπως ο σημερινός… Τι θα μπορούσαμε να πούμε σε έναν μακροχρόνια άνεργο στη σημερινή Ελλάδα, που να είναι πραγματικά βοηθητικό κι όχι εκνευριστικό ευφυολόγημα;

Η δύναμη της θετικής σκέψης είναι πράγματι σημαντική. Δεν είναι παντοδύναμη, αλλά είναι σημαντική. Ας την ονομάσουμε λοιπόν, δύναμη της αισιοδοξίας. Προσωπικά δεν μπορώ να δω πώς σήμερα θα κρατήσει κάποιος εύκολα την αισιοδοξία του, αν δεν πιστεύει στο Θεό -με όποιον τέλος πάντων τρόπο νιώθει ή βιώνει το Θεό μέσα του. Εντύπωση μου προκαλεί όταν βλέπω  ανθρώπους οι οποίοι, χωρίς να το γνωρίζουν οι ίδιοι, απευθύνονται στους αγγέλους,  έχουν βαθιά πνευματικότητα μέσα από τη ζωή τους και τις πράξεις τους, χωρίς να έχουν οι ίδιοι επίγνωση της πνευματικότητάς τους. Μπορεί μάλιστα να βλέπουν τους εαυτούς τους ως άθεους,όμως αυτοί έχουν διατηρήσει τη δύναμή τους. Από την άλλη, αυτό-αποκαλούμενοι θρησκευόμενοι, αλλά με ρηχή πίστη, λυγίζουν αμέσως.

Σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να προσέχουμε και τις σκέψεις και τα λόγια μας. Η προπαγάνδα αρνητικότητας, ανημποριάς και φόβου που μας βομβαρδίζουν τα τελευταία χρόνια έχει ποτίσει τα μυαλά πολλών και πραγματικά πλέον τα αρνητικά κλισέ ανακυκλώνονται σε κάθε συζήτηση. Προ κρίσης, ο συνήθης διάλογος ήταν «-Τι κάνεις;» «-Τρέχω» . Σήμερα είναι «-Τι κάνεις;» «-Τι να κάνω, δε βλέπεις πώς μας έχουνε καταντήσει», ακόμη και από ανθρώπους που δεν είναι σε άσχημη κατάσταση. Είναι ο μηρυκασμός τέτοιων συζητήσεων ζημιογόνος; Ναι. Και τι να κάνουμε, να σταματήσουμε να τα λέμε; Ακριβώς, να σταματήσουμε να λέμε και να ξεκινήσουμε να πράττουμε. Άλλο η συζήτηση που προσβλέπει στη θεραπεία και την αλλαγή, άλλο η φλυαρία που χρησιμοποιείται ως κόλλα για στασιμότητα. Αρκετή αρνητικότητα εισπράττουμε από τα ΜΜΕ, φτάνε-άλλο που δεν ήθελαν τα κανάλια, οι παρουσιαστές εκστασιάζονται να δημιουργούν κλίμα -και καλά- παγκόσμιου πολέμου. Όσο πιο τρομοκρατημένοι οι ηλικιωμένοι που έχουν απομείνει να τους ακούν, τόσο καλύτερα…

Μπορεί η αλλαγή του τρόπου σκέψης να αλλάξει την κατάσταση στη χώρα μας; Μπορεί να βοηθήσει καίρια. Μάλιστα σήμερα είναι μια  καλή ευκαιρία. Οι καταστάσεις έχουν φτάσει σε κρίσιμο σημείο, εκλογές στον ορίζοντα, οι ‘διασώσεις’ δεν πείθουν πια κανένα και –ευτυχώς- οι αυτοκτονίες έχουν αρχίσει να μειώνονται. Οι Έλληνες φαίνεται να έχουν ξεπεράσει το αρχικό σοκ και αρχίζουν να ξυπνούν. Τώρα, περισσότερο από ποτέ, χρειαζόμαστε τη θετική σκέψη και την αυτοπεποίθηση, ώστε να διαβούμε σίγουροι μέσα από τις αναταράξεις που έρχονται και να μπορέσουμε να ανασυγκροτήσουμε τη χώρα μας. Πιστεύω ότι μέσα στους επόμενους μήνες θα έχουμε την ευκαιρία να δούμε περισσότερες αλήθειες.

Μια χρήσιμη εικόνα που μου ήρθε πρόσφατα είναι αυτή της «επανακαλωδίωσης». Αν φανταστούμε τις προσκολλήσεις μας ως καλώδια, που ξεκινούν από εμάς προς τις υποτιθέμενες πηγές ‘ασφάλειας’, πολλοί από εμάς θα έμοιαζαν μπερδεμένοι, ακινητοποιημένοι σε ένα κουβάρι από καλώδια που τρέχουν προς διαφορετικές κι αντικρουόμενες κατευθύνσεις, το σπίτι, η δουλειά, το αφεντικό, ο σύζυγος, οι γονείς, η τράπεζα, το κόμμα(!)…  Δεν είναι να μας εκπλήσσει ότι έχουμε κολλήσει, είμαστε δεμένοι από παντού. Κι αν κόβαμε όλα αυτά τα καλώδια και τα στέλναμε εκεί που πραγματικά ανήκουν, στη μόνη πραγματική πηγή ασφάλειας-δηλαδή προς τα πάνω; Ξαφνικά, θα ελευθερωνόμασταν και θα γαληνεύαμε. Γιατί θα γνωρίζαμε ότι κάνοντας το Θέλημα του Θεού, πάντα θα έχουμε τη φροντίδα που χρειαζόμαστε. Αν το Θέλημα του Θεού δεν έχει εμφανιστεί ακόμη, θα περιμένουμε. Αρκεί να το πιστεύουμε. Αρκεί να μη το αμφισβητούμε, μέσα στη γενικότερη εκμηδένιση και κυνισμό που επικρατεί γύρω μας. Αν έχουμε την ταπεινότητα, αν δεχτούμε ότι ναι, υπάρχει το Θέλημα και το μονοπάτι  για όλους μας, τότε θα ανάψει ένα μικρό φωτάκι και μια μικρή φωνούλα θα μας ψιθυρίσει «εδώ»…Τότε ανοίγει ο δρόμος. Μπορεί να είναι διαφορετικός από αυτό που περιμένουμε, μπορεί να φαίνεται κάτι πολύ μικρό, αλλά αν έχουμε τη διάθεση να δείξουμε πίστη, όλο και περισσότερο ο δρόμος θα ανοίγεται. Σκεφτόμουν τους πρώτους αγίους, που ταξίδευαν σε μήκη και πλάτη, χωρίς τίποτα, σε θαλασσοταραχές, σε άγνωστους τόπους, με άγνωστες γλώσσες, σε μια εξαιρετικά βίαιη και εχθρική προς αυτούς εποχή. Ακόμη και γυναίκες που ταξίδευαν μόνες σε άγνωστους τόπους, όπως η Αγία Μαρία η Μαγδαληνή. Κι όμως δεν κιότεψαν. Γιατί είχαν τη μικρή αυτή φωνίτσα που τους καθοδηγούσε και την πίστεψαν. Μπορεί να μην είμαστε μάρτυρες, αλλά η φωνή του Θεού μιλά συνεχώς και μας καθοδηγεί όλους. Την ακούμε; Αν την ακούσουμε, ο φόβος κάνει πέρα.

Ένα χρήσιμο σημείο που αναφέρει ο Williams, είναι η λανθασμένη πεποίθηση ότι η εργασία και η αφθονία βρίσκονται έξω από εμάς. Υποστηρίζει ότι ο καθένας από εμάς μπορεί να δημιουργήσει τη δική του εργασία από τα ταλέντα και τα εσωτερικά του αποθέματα. Ορδές ανθρώπων έχουν γαλουχηθεί σε ένα σύστημα που τους μετατρέπει σε ζητιάνους εργασίας, ενώ μπορούν να δημιουργήσουν μόνοι τους την εργασία που επιθυμούν. Σύμφωνοι, αλλά αυτό προϋποθέτει μια πραγματικά ελεύθερη κοινωνία.  Στην πραγματικότητα, το νεοφιλελεύθερο σύστημα σήμερα μόνο ελεύθερο δεν είναι. ΔΕΝ δίνει, αλλά στερεί, από τους ανθρώπους την ευκαιρία να δουλέψουν σε άλλους, αλλά και να δημιουργήσουν τη δική τους εργασία.  Σε τέτοιες συνθήκες είναι πράγματι δύσκολο να δημιουργήσει κανείς την εργασία του, αν και πάντα μπορούν να βρεθούν εναλλακτικές δημιουργικές διέξοδοι, έστω και αν είναι μέσω συνεταιρισμών, συνεργατικών δράσεων αλληλεγγύης, ή έστω και μέσα από τον εθελοντισμό. Η γνώμη μου είναι ότι δεν θα πρέπει να αφήνουμε το δημιουργικό μας δυναμικό να αδρανεί. Όταν οι συνθήκες αλλάξουν, θα μπορέσουμε ίσως να ασχοληθούμε με αυτό που μας ενδιαφέρει με προσοδοφόρο τρόπο.

Σε αυτόν τον τόπο ειδικά, δεν δικαιολογείται να μην έχουμε πίστη. Με την τεράστια βοήθεια που είχαμε σε πάμπολλες ιστορικές συγκυρίες και μόνο το γεγονός ότι συνεχίζουμε να υπάρχουμε, παρότι μικρό έθνος σε νευραλγική θέση, θα πρέπει να ήμασταν από τους πιο αποφασισμένους κι άφοβους λαούς στην Ευρώπη. Πρόσφατα, σε μια πρώτη επίσκεψη στην Ι.Μ. Αγ. Εφραίμ στη Ν. Μάκρη έμεινα άναυδη από τη δύναμη και τη χάρη που εκπέμπει ο ιερός αυτός τόπος. Χιλιάδες κόσμου επισκέπτονται, χιλιάδες κόσμου ωφελούνται με θαύματα, κι όμως αυτός ο ίδιος κόσμος και θα φοβηθεί και θα ρουσφετολογήσει και θα λαδώσει, προκειμένου να «βολέψει» την οικογένειά του. Δεν μπορούμε να υπηρετούμε δύο αφέντες. Ή το Χριστό ή τον εγωισμό. Έχουμε το σπάνιο προνόμιο τόσων θαυμάτων στο έδαφός μας, όμως θέλουμε να αρπάξουμε και να κρατήσουμε όλη τη Χάρη για τον εαυτούλη μας και βέβαια, να εξακολουθούμε να έχουμε το δικαίωμα σε όποια παγαποντιά εξυπηρετεί πάλι τον εαυτούλη μας. Ανάβουμε κεριά, και τα τέσσερα μαζί κολλητά, ω τι συγκινητικό που προσευχόμαστε ΜΟΝΟ για τη δική μας οικογένεια…Πόσοι από εκείνους που ανάβουν τα κεριά και δέχονται τα θαύματα, έχουν έστω και μια φορά ανάψει ένα κερί για κάποιον άλλον; Για τον άστεγο, για τους εγκαταλελειμμένους ηλικιωμένους, για τα ζώα που υποφέρουν, για τα παιδιά που εκπορνεύονται στην Ασία, για το περιβάλλον που καταστρέφεται, για κάποιον τέλος πάντων πέρα από τον εαυτό τους και τα (συχνά κακομαθημένα) δικά τους παιδιά…

Κλείνοντας, θέλω να τονίσω ότι έχουμε το προνόμιο να βρισκόμαστε σε ένα τόπο με πρόσβαση σε μεγάλη ευλογία και Χάρη. Όχι ότι δεν δουλεύει η Χάρη του Θεού παντού, αλλά αν μη τι άλλο, ο τόπος αυτός, φέρει ιδιαίτερη ιερότητα αιώνες τώρα. Ο φόβος εξαφανίζεται όταν υπάρχει Χάρη. Αλλά και η Χάρη δεν μπορεί να παραμείνει όταν θέλουμε να την κρατήσουμε μόνο για τον εαυτό μας. Δεν είναι τότε ξεκάθαρο ποια είναι η πραγματική πηγή του φόβου μας;

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 3/3/2014

 Προτεινόμενο: Η ομιλία του Δ. Καζάκη (από το 20^ο λεπτό και μετά) στη Γλυφάδα, 24/2/2014, όπου σχολιάζει τα τελευταία γεγονότα  και τους κινδύνους που αντιμετωπίζει η πατρίδα μας, ο ευλογημένος αυτός τόπος.

Αφθονία, Ευλογία και Ασφάλεια

Με αφορμή κάποιο πρόσφατο περιστατικό, σκέφτηκα να ξαναγράψω για το θέμα της αφθονίας (αγαθών, υλικών και μη υλικών) στη ζωή μας. Σε μια εποχή, που το έθνος μας ταλανίζεται από φτώχεια και φόβο, νομίζω ότι χρειάζεται να ξανασκεφτούμε και να εφαρμόσουμε τις πνευματικές αλήθειες σχετικά με την αφθονία. Αν πραγματικά τις πιστέψουμε, τις υιοθετήσουμε και τις κάνουμε πράξη, είναι αδύνατον να μην έχουν αποτέλεσμα. Με το ζωντανό παράδειγμά μας, θα βοηθήσουμε και άλλους γύρω μας να βγουν από τη φυλακή της ανημποριάς και του φόβου. Το πρώτο απαραίτητο συστατικό για να αλλάξει η δικτατορία της φτώχειας και της ληστείας που μας έχουν επιβάλλει είναι να αλλάξει η νοοτροπία, η συνειδητότητά μας. Τα πάντα ξεκινούν από το νου κι αν γίνει η αλλαγή στο εσωτερικό επίπεδο, θα μπορέσει πολύ πιο εύκολα να γίνει και στο εξωτερικό.

Ποιες είναι λοιπόν αυτές οι πνευματικές αλήθειες; Πρώτον η ευγνωμοσύνη στο Θεό για το  παραμικρό καλό στη ζωή μας. Μίλησα σε προηγούμενο άρθρο για το ‘Δόξα τω Θεώ’:  να μη συνοδεύεται από φόβο, αλλά από πίστη κι αισιοδοξία. Δεν μπορεί και να παραληφθεί. Πάντα πρέπει να το λέμε, όχι με άγχος (φιου, τη γλύτωσα αυτή τη φορά), αλλά με ανακούφιση και γαλήνη, ως εκδήλωση της σιγουριάς μας ότι έχουμε μόνιμη φροντίδα. Αν ο Θεός έχει επιτρέψει σε κάποιο τομέα της ζωής μας τη στέρηση, υπάρχει λόγος. Είναι δοκιμασία κι όσο πιο πολλή πίστη κι υπομονή έχουμε, τόσο γρηγορότερα θα περάσει. Βεβαίως, υπάρχουν και στιγμές που η υπομονή εξαντλείται και θυμώνουμε με το Θεό. Είναι ανθρώπινο, αλλά κι αυτό περνάει. Όσο πιο γρήγορα ξεπεράσουμε το θυμό μας κι επιστρέψουμε στην πίστη, τόσο λιγότερο θα υποφέρουμε. Η πίστη δε σημαίνει προσωπική ή συλλογική αδράνεια. Το αντίθετο μάλιστα. Δίνει τη δύναμη και την αισιοδοξία για ατομική και συλλογική κινητοποίηση.  Η αδράνεια εδραιώνεται όταν πιστεύω ότι «είμαι μόνος και δε γίνεται τίποτα».

Δεύτερο, να χρησιμοποιούμε τα υλικά αγαθά που ήδη έχουμε με σωστό τρόπο. Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Δηλαδή, να αποφεύγουμε τη σπατάλη και όσα έχουμε να χρησιμοποιούνται για καλό και ανώτερο σκοπό. Να μην αγοράζουμε πράγματα που δε χρειαζόμαστε, να μην πετούμε φαγητό, να μην κάνουμε την διαδρομή με ένα δαπανηρό μέσο, όταν μπορούμε να την κάνουμε φθηνότερα. Όταν σπαταλούμε τα λεφτά, είναι σαν να εκπέμπουμε το μήνυμα, ότι «αυτά τα λεφτά δε σημαίνουν και πολλά πράγματα για μένα, άρα δε με νοιάζει και να τα χάσω». Τότε η ζωή σου λέει «Έτσι  είσαι κύριε; Αφού δεν σε νοιάζουν και τόσο, να μη σου ξαναστείλω». Εφόσον λοιπόν μας έστειλε ο Θεός αυτά τα λεφτά, όποια κι αν είναι, έχουμε την ευθύνη να τα χρησιμοποιήσουμε σωστά. Όσο πιο ευγενής είναι η χρήση, τόσο πιο εναρμονισμένη θα είναι με το σχέδιο του Θεού (παρά με το δικό μας), τόσο πιο πολλή ικανοποίηση θα νιώθουμε. Δε σημαίνει ότι θα ζήσουμε σαν ασκητές, αλλά η υπερβολική εγωπάθεια, ο υλισμός και ηδονισμός έχουν γαντζωθεί γερά στο έθνος μας. Δυστυχώς ακόμη και σήμερα. Θυμάται κανείς στα φοιτητικά μας χρόνια, που η Παρασκευάτικη και Σαββατιάτικη έξοδος ήταν must που τηρούνταν με θρησκευτική ευλάβεια… Όταν οδηγώ Κυριακή στις 6.30 το πρωί στην παραλιακή για να πάω στο πούλμαν του ορειβατικού και βλέπω τα μαγαζιά γεμάτα νεολαία που «διασκεδάζει», με πιάνει θλίψη για αυτή τη νεολαία. Σήμερα θα έπρεπε η νεολαία να είναι αλλού. Όχι στα ξενυχτάδικα των μπράβων, εκθειάζοντας τοξικομανείς εγωπαθείς καλλιτέχνες, ακυρωμένη από υπερδόση αλκοόλ στο αίμα, αποχαυνωμένη από σώματα που λικνίζονται στα τραπέζια και δεκάευρα που εκσφενδονίζονται σε μορφή γαρυφάλλων. Πάνε αυτά. Ο ηδονισμός του τρίπτυχου «ακλοόλ-σεξ-ξενύχτι», που συστηματικά προωθήθηκε από τα διαπλεκόμενα ΜΜΕ για δεκαετίες, είναι που ευνούχισε τη δική μας γενιά, η οποία κοιτά τώρα τις εξελίξεις αποσβολωμένη. Αυτό λοιπόν είναι να αρνητικό παράδειγμα χρήσης χρημάτων. Δε χρειάζεται να πλουτίσουν άλλο τα αστέρια της πίστας. Δε χρειάζονται να μολύνουμε το σώμα μας με αλκοόλ και νικοτίνη. Δε χρειάζεται η δωδεκάποντη γόβα, που μάλιστα λίγο να σου γυρίσει, παθαίνεις  διάστρεμμα στον αστράγαλο. Θα πρέπει να μετακινηθούμε μαζικά από τη θρησκεία του ηδονισμού.

 Μιας και το αναφέραμε, είναι π.χ. η ορειβασία ανώτερος τρόπος να ξοδεύει κανείς χρήματα; Ναι, η υγιής φυσιολατρία είναι ένα παράδειγμα ανώτερου, πιο πνευματικού και εν τέλει πιο χαρούμενου τρόπου να ζει κανείς. Γυμνάζεσαι. Γνωρίζεις την ελληνική φύση, που γίνεται βίωμα, κάθε γωνιά της και κάθε πέτρα. Μαθαίνεις. Για την ιστορία του τόπου μας, για τη χλωρίδα και την πανίδα και για την επιβίωση. Αντιμετωπίζεις τον κίνδυνο, και μαθαίνεις την αλληλεγγύη.  Δένεσαι με τον τόπο σου, με ένα τρόπο που είναι αδύνατον να γίνει μέσα από τα βιβλία. Φορτώνεις μπαταρίες, θεραπεύεσαι ψυχικά, αναζωογονείσαι από τη φύση και έχεις το κουράγιο για μια ακόμη εβδομάδα. Κι όλα αυτά με 15 ευρώ (7 για άνεργους).Τα αξίζει τα λεφτά και κάθε φορά που πηγαίνω είμαι ευγνώμων για τις αμέτρητες ευλογίες. Ζούμε σε έναν ευλογημένο τόπο, αλλά αντί να πλημμυρίσουμε από ευχαριστίες και να τον χαρούμε, αφήνοντας το πιο ελαφρύ αποτύπωμα στην μαγική αυτή χώρα, εμείς θελήσαμε να την καταβροχθίσουμε. Ασελγήσαμε πάνω της. Πραγματικά, όταν ταξιδεύω με τους ορειβατικούς και βλέπω την άπληστη, κατάφωρα παράνομη και ακαλαίσθητη οικοδόμηση παντού, πραγματικά πιστεύω ότι, από αυτήν την άποψη, η κρίση έκανε καλό στη χώρα. Αλλιώς δεν θα είχε μείνει ραχούλα για ραχούλα, θα είχαν καταστραφεί όλα. Δεν είχαμε όριο στην απληστία. Ακόμη και δέκα σπίτια να μπορούσε να έχει ο καθένας, θα τα έκανε. Ακόμη και στην κορυφή του Ολύμπου να μπορούσαν να χτίσουν πολλοί καρα-Έλληνες εξοχικό με πισίνα, θα το έκαναν. Βρε καλέ μου, βρε χρυσέ μου, κορφή του Ολύμπου είναι, μνημείο της φύσης, ιερό των αρχαίων, ο θρόνος του Ζευ, μπορεί να σου πέσει κανένας κεραυνός στο κεφάλι… Όχι, τίποτα. Αν μπορούσε να λαδώσει αρκετά, ώστε να χτίσει αυθαίρετο στην κορφή του Ολύμπου, θα το έκανε. Και μάλιστα υπερυψωμένο για να έχει ακόμη πιο πολλή θέα.  Δυστυχώς από αυτή τη βάρβαρη, εγωκεντρική μεγαλομανία, δεν έχει ακόμη απαλλαγεί μεγάλο μέρος του λαού μας.  Θέλει να ανέβει στην κορφή του Ολύμπου, να κάνει τον πιο εντυπωσιακό γάμο, να έχει τα πιο πολλά πτυχία. Ακόμη και αν όλα αυτά γίνουν με τα πιο αθέμιτα μέσα. Για αυτό είναι εγκλωβισμένοι στη στέρηση, έστω κι αν φαίνονται εξωτερικά πλούσιοι. Ναι, είμαστε σε ευλογημένο τόπο, ας πάρουμε από αυτόν τον τόπο, ΜΕ ΜΕΤΡΟ και με ΕΥΓΝΩΜΟΣΥΝΗ. Κι ας προστατέψουμε σε αυτόν τον τόπο, τώρα που μας έχει ανάγκη. Αλλιώς, θα μας τον πάρουν.

Τρίτος και βασικότατος κανόνας αφθονίας είναι να δίνεις στους άλλους. Όλα όσα έχουμε είναι δανεικά από το Θεό. Αν λοιπόν σε αυτή τη ζωή, για αυτό το διάστημα, έχουμε την τύχη να έχουμε παραπάνω, ας δώσουμε και λίγο στον άλλον, που λόγω συνθηκών, δεν είναι τόσο προνομιούχος.  Ακόμη κι αν δεν έχουμε τίποτα, έστω 50 λεπτά το μήνα, αρκεί να τα δώσουμε με την καρδιά μας και με καλή ευχή για εκείνον που τα δέχεται.  Τέλος, οτιδήποτε αποκτούμε πρέπει να γίνεται με ακεραιότητα. Μόνον τότε ανοίγουν πόρτες στη ζωή, έστω κι αν πάρει χρόνο. Η έλλειψη ακεραιότητας θα φέρει όχι μόνο υλικές απώλειες μακροπρόθεσμα, αλλά και τέτοιες εσωτερικές ψυχικές απώλειες που πραγματικά θα ευχηθεί ο κάτοχός τους, να μην  είχε ποτέ αποκτήσει τα προνόμια. Το μονοπάτι αυτό δεν αξίζει κανένα παζάρεμα.

Άμεσα συνδεδεμένη με την πίστη είναι η αίσθηση ασφάλειας. Πραγματική ασφάλεια μόνο εν Χριστώ μπορεί να υπάρξει. Αλλιώς, μάταια θα ψάχνουμε δικλείδες ασφαλείας σε γήινες καταστάσεις, οι οποίες από τη φύση τους είναι φθαρτές και μεταβλητές. Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όταν συμβιβάζουμε την ηθική μας ακεραιότητα για την ‘εξασφάλιση’. Δεν καταλαβαίνουμε ότι έτσι χάνουμε το μόνο πράγμα που είναι πραγματικά δικό μας. Χάνουμε ένα μέρος της ψυχής μας. Αργά ή γρήγορα, αυτή η απώλεια θα υλοποιηθεί και στις γήινες, τις υλικές πλευρές της ζωής μας. Αληθινή ασφάλεια μόνο στην αθωότητα μπορεί να υπάρξει. Η λέξη αθωότητα όμως  ξενίζει. Την ταυτίζουμε με την άνοια, με το αδύνατο. Ακόμη και σήμερα οι πλάγιες εξυπηρετήσεις θεωρούνται αυτονόητες, ακόμη και από ανθρώπους μορφωμένους, δοτικούς και αξιόλογους. Είναι μια ολόκληρη μαθημένη νοοτροπία, που παρότι παράλογη και προσβλητική, θεωρείται αυτονόητη, αναπόφευκτη. Μια νοοτροπία, όχι απλώς αδιαφορίας, αλλά εχθρότητας, προς το κοινό καλό και απόλυτης έλλειψης εμπιστοσύνης προς τους συμπολίτες μας γιατί θεωρούμε ότι κι εκείνοι σκέφτονται όπως εμείς-εγωκεντρικά. Έτσι δεν μπορούμε να νιώσουμε πουθενά ασφάλεια. Σε αυτήν ακριβώς την ανασφάλεια και την έλλειψη ορίων, ποντάρουν τώρα όσοι προσπαθούν να περάσουν αυστηρότατους νόμους και κανονισμούς για τη δήθεν ασφάλειά μας. Δεν είναι μόνο οι απαράδεκτες αστυνομικές παρεμβάσεις στα σχολεία, για τις οποίες πραγματικά αναρωτιέμαι αν υπάρχει άνθρωπος που να πιστεύει ότι γίνονται για την ασφάλεια των παιδιών κι όχι για τρομοκρατία κι εκφοβισμό. Όπως και στην αντίστοιχα απαράδεκτη διαπόμπευση των οροθετικών εκδιδόμενων, υπήρξαν κάποιοι που πράγματι πίστεψαν ότι το κάνουν για το καλό της δημόσιας υγείας και της δημόσιας ασφάλειας. Όση τηλεόραση κι αν ακούει κανείς, και μόνο το γεγονός ότι το AIDS υπάρχει εδώ και 30 χρόνια (τώρα θυμήθηκαν να προστατέψουν τη δημόσια υγεία;) θα πρέπει λίγο να προβληματίσει για τα κίνητρα αυτών που προτείνουν τέτοια επαίσχυντα και εκφοβιστικά μέτρα. Δεν περιορίζεται μόνο εκεί. Άγρια, τιμωρητική καταστολή, με άλλοθι τη δημόσια ασφάλεια είναι γνωστή και δοκιμασμένη συνταγή. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η τελευταία νομοθεσία για τα ζώα. Αν εξαιρέσει κανείς τις ποινές για την κακοποίηση των ζώων που θα πρέπει να είναι πολύ αυστηρές, οι υπόλοιποι νόμοι στρέφονται στην ουσία εναντίον των ζωόφιλων και συνεπώς των ζώων. Γίνεται τόσο δύσκολο και δαπανηρό να έχει κανείς ζώο, που στην τελική θα πούνε «ασ' το καλύτερα», σε μια εποχή όπου χιλιάδες αδέσποτα έχουν ανάγκη τη θαλπωρή μας. Όσα κατοικίδια δεν έχουν τσιπάκι, ο ιδιοκτήτης θα πληρώνει τσουχτερό πρόστιμο. Γιατί αλήθεια; Τα στοιχεία του ζώου, θα μπορούσαν να ταυτοποιούνται από μεταλλική ταμπελίτσα στο περιλαίμιο. Χιλιάδες ζώα έχουν πια το τσιπάκι, με άγνωστο τι νιώθουν. Αν μας πουν στην επόμενη στροφή ότι πρέπει και τα παιδιά μας να έχουν τσιπάκι για τη δική τους ασφάλεια (όπως οι κλήσεις που ηχογραφούνται, για τη δική μας ασφάλεια βέβαια) θα το καταπιούμε κι αυτό αμάσητο; …

Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 17/22014

Ψυχολογικό αντίκτυπο της κρίσης στα παιδιά (2)

Η οικονομική κρίση, εκτός από τις πρακτικές αλλαγές που φέρνει στο βιοτικό επίπεδο πολλών οικογενειών, επηρεάζει ψυχολογικά τα παιδιά με ποικίλους τρόπους. Είτε μέσω των αλλαγών στον τρόπο ζωής της οικογένειας, είτε μέσω των αλλαγών στην ψυχολογική κατάσταση των γονέων, είτε μέσω των πεποιθήσεων και στάσεων που προβάλλονται ιδιαίτερα από τα ΜΜΕ.  Τα παιδιά δεν ζουν σε μια μαγική γυάλα. Ακόμη κι αν στη δική τους οικογένεια δεν υφίστανται σοβαρά προβλήματα πτώσης βιοτικού επιπέδου, τα παιδιά απορροφούν και εισπράττουν το ψυχολογικό κλίμα, που αυτή τη στιγμή στη χώρα μας, χαρακτηρίζεται από: 1)φόβο, 2) έλλειψη ελπίδας, προοπτικής για το μέλλον, 3)πλήρη απαξίωση της έννοιας της κοινωνικής δικαιοσύνης, 4)θυμό. Καθώς τα παιδιά βιώνουν την οικονομική και κοινωνική κρίση σε μια τρυφερή ηλικία, όπου διαμορφώνεται η κοσμοθεωρία τους, η αντίληψή τους για τη ζωή, είναι σημαντικό να φροντίσουμε να έχουν υγιείς τρόπους να ερμηνεύσουν και να ανταποκριθούν σε αυτήν. Είναι ανέφικτο, αλλά και ανεπιθύμητο, να τα απομονώσουμε από την πραγματικότητα, ώστε να μη βλέπουν τις δυσκολίες. Ζουν στον ίδιο κόσμο με εμάς. Ο Αμερικανός αναπτυξιακός ψυχολόγος James Garbarino, έχει εκτεταμένα ερευνήσει τις επιπτώσεις κρίσεων στα παιδιά (ακραία βία συμμοριών, κακοποίηση, πολιτική βία, οικονομική βία, έμφυλη βία, προσφυγιά, πόλεμος), σε διαφορετικές περιοχές και συνθήκες(1). Τα ευρήματά του ίσως βοηθήσουν στην βαθύτερη κατανόηση της ελληνικής εμπειρίας.

Η αύξηση των εκδηλώσεων συμπτωμάτων φόβου/ άγχους είναι από τις πρώτες εμφανείς συνέπειες. Ζούμε σε μια εποχή, όπου βομβαρδιζόμαστε καθημερινά από φοβικά μηνύματα και πολλοί γονείς δυσκολεύονται να διαχειριστούν οι ίδιοι το δικό τους άγχος. Όσο μικρότερα είναι τα παιδιά, τόσο πιο ευάλωτα είναι στη διαχείριση τραυματικών καταστάσεων. Μια έρευνα έδειξε ότι το 56% των παιδιών ηλικίας κάτω των 10 ετών παρουσίασε συμπτώματα μετατραυματικού στρες, όταν μόνο το 18% των εφήβων κι ενηλίκων παρουσίασε αντίστοιχα συμπτώματα, ενώ εκτέθηκαν στις ίδιες συνθήκες (2). Θα πρέπει λοιπόν οι γονείς να είναι πολύ προσεκτικοί να μην εκστομίζουν ασύστολα εκφράσεις φόβου μπροστά στα παιδιά, π.χ. «τι θα απογίνουμε», «θα καταστραφούμε», «θα αφανιστούμε», «δεν θα έχουμε να φάμε» κλπ. Τα παιδιά, ιδιαίτερα μικρότερης ηλικίας, συχνά πιστεύουν κυριολεκτικά  και αυτολεξεί αυτά που ακούν. Ίσως δεν θα εκφράσουν την αγωνία τους εκείνη τη στιγμή, καθώς δεν θέλουν να επιβαρύνουν τους γονείς τους, εσωτερικεύουν όμως το άγχος, το οποίο μπορεί να εκδηλωθεί σε άλλο χρόνο, τρόπο και τόπο (π.χ. παιδιά ακόμη και 12 ετών εκδηλώνουν ξαφνικά έντονο φόβο για το νυκτερινό ύπνο ή επανέρχονται ‘μεταφυσικές’ φοβίες που είχαν σε μικρότερη ηλικία). Για αυτό το λόγο είναι πολύ σημαντικό να αναζητούν οι γονείς στήριξη από κάποιον άλλο ενήλικα που μπορούν να εμπιστευτούν. Όποιες σχετικές επικοινωνίες γίνονται στο ζευγάρι καλό είναι να γίνονται κατ’ ιδίαν. Για τα παιδιά, εμείς είμαστε η ασπίδα προστασίας τους. Αν μας βλέπουν πανικόβλητους, νιώθουν πολύ ευάλωτα και μόνα απέναντι σε ένα τεράστιο εχθρικό κόσμο, τον οποίο δεν κατανοούν και βέβαια δεν μπορούν να ελέγξουν. Χαρακτηριστικό το παράδειγμα μικρού μαθητή, που είχε σιωπηρά αναπτύξει τέτοιο άγχος από αυτά που άκουγε για την οικονομική κρίση, ώστε όταν χρειάστηκε να το πάνε στο γιατρό για να του δώσει φάρμακα για βρογχίτιδα, είπε στη μαμά του: «Όχι, μην με πάτε, προτιμάω να μείνω άρρωστος, μην ξοδέψουμε λεφτά, δεν υπάρχουν λεφτά σήμερα» (παρότι η οικογένειά του δεν αντιμετώπιζε ιδιαίτερο οικονομικό πρόβλημα…). Ένας επιπρόσθετος λόγος που δεν πρέπει να δείχνουμε φόβο μπροστά στα παιδιά, είναι γιατί συχνά νιώθουν εκείνα υπεύθυνα να βοηθήσουν την οικογένεια. Νιώθουν ενοχή κι αναλαμβάνουν ευθύνη που δεν τους αναλογεί, π.χ. «Ο μπαμπάς φαίνεται δυστυχισμένος. Πρέπει να κάνω κάτι για να τον σώσω». Όσο βλέπουν ότι αποτυγχάνουν (καθώς δεν είναι στη δύναμή τους να κάνουν το μπαμπά ευτυχισμένο), το άγχος κι η ενοχή  εντείνονται. Δεν προτείνω να παρουσιάζουμε ένα ψεύτικο προσωπείο στα παιδιά. Μπορούμε να τους μιλήσουμε όμως με ψύχραιμο και κατάλληλο τρόπο: «Ναι, είμαι αγχωμένος/ στεναχωρημένος/ προβληματισμένος για οικονομικά θέματα», αλλά «μην ανησυχείς, δε φταις εσύ, το διαχειριζόμαστε με τη μητέρα σου και θα βρούμε τη λύση». Έρευνες σε παιδιά που βιώνουν ακραία τραυματικές καταστάσεις, π.χ. εμφύλιες συρράξεις ή φυσικές καταστροφές, παρουσιάζουν σε μεγαλύτερη συχνότητα συμπτώματα μετα-τραυματικού στρες, όταν βλέπουν τους γονείς τους σε κατάσταση ψυχικού τραύματος, παρά όταν βλέπουν τους γονείς τους να αντιμετωπίζουν το ίδιο τραύμα με ψυχραιμία.

Η ψυχική ανθεκτικότητα συνίσταται στο να βρίσκουμε νόημα μέσα από τις δυσκολίες, επιλογές λύσεων για τις δυσκολίες και κουράγιο πέρα από τις δυσκολίες (1). Αν η νοηματοδότηση συνοδεύεται από αρνητικά μηνύματα του τύπου: «δεν θα έχω ποτέ αρκετά για να επιβιώσω», «οι άνθρωποι πάντα υποφέρουν για τα λεφτά», «κανείς δεν νοιάζεται για κανένα», «είμαι παντελώς μόνος και δεν υπάρχει κανείς να με βοηθήσει», «δε γίνεται τίποτα, παραιτούμαι», «ας αρπάξω όσο περισσότερα μπορώ, αλλιώς θα το κάνουν οι άλλοι πριν από εμένα», αυτά θα επηρεάσουν αρνητικά τη ζωή του παιδιού για πολλά χρόνια, ακόμη και μετά την κρίση. Απεναντίας, μια πιο θετική και δυναμική νοηματοδότηση με μηνύματα, όπως «ό,τι κι αν γίνει, θα τα καταφέρω», «μπορώ να βοηθήσω τον εαυτό μου και τους άλλους», «αξίζω αρκετά ώστε να παλέψω για τη ζωή μου», «οι συνάνθρωποί μου αξίζουν αρκετά ώστε να προσπαθήσω για αυτούς», δίνει προστασία από την ψυχική κατάρρευση, ακόμη και μπροστά στη μεγαλύτερη δυσκολία. Αξίζει εδώ να σημειωθεί τα ΜΜΕ συστηματικά προβάλλουν μηνύματα φόβου και μόνο. Παραδείγματα εξαθλίωσης, κατάθλιψης, παραίτησης, σχεδόν αυτολύπησης αφθονούν, ειδικά στην τηλεόραση, ενώ παραδείγματα αποφασιστικότητας, θάρρους και δυναμικής αλληλεγγύης απουσιάζουν. Τα παιδιά δεν τραυματίζονται μόνο από τα γεγονότα, αλλά δευτερογενώς από την επαναλαμβανόμενη έκθεση στην τηλεθέαση αυτών των γεγονότων, όπως είχε διαπιστωθεί από ερευνητές στις αντιδράσεις των παιδιών, που είδαν π.χ. την κατάρρευση των δίδυμων πύργων ξανά και ξανά στην τηλεόραση το 2001 (1). Πολλά παιδιά παρουσίασαν συμπτώματα μετατραυματικού στρες, μόνο και μόνο από την τηλεθέαση, ενώ άλλα νόμιζαν ότι είχαν γίνει πολλές διαφορετικές επιθέσεις, επειδή έβλεπαν την ίδια εικόνα πολλές φορές. Είναι πολύ σημαντικό λοιπόν να προστατέψουμε τα παιδιά και από το φόβο που αναπαράγεται από τα ΜΜΕ.

Σε σχέση με παλαιότερες εποχές, η σημερινή κοινωνία δεν διαθέτει δυνατά ψυχικά οχυρά για να αντιμετωπίσει μια σοβαρή κρίση. Μετά από δεκαετίες συστηματικού εθισμού δύο τουλάχιστον γενεών στις «αξίες» του δυτικού, ατομικιστικού, υλιστικού τρόπου ζωής, η κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη όχι απλώς με την έλλειψη υλικών αγαθών, αλλά πολύ περισσότερο, με την επιτακτική ανάγκη αλληλεγγύης μεταξύ συνανθρώπων, αξία που είχε για δεκαετίες ξεχαστεί. Το ‘εγώ’ πρέπει να πάει στην άκρη και να προηγηθεί το ‘εμείς’. Το ‘νοιάζομαι’ δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στους ‘δικούς μας ανθρώπους’, αλλά πρέπει να επεκταθεί και στους ‘άλλους ανθρώπους’, ώστε οι ‘δικοί μας’ και ‘οι άλλοι’ να γίνουν όλοι ‘εμείς’. Η ελληνική κοινωνία σιγά σιγά ανακτά τα ξεχασμένα ανακλαστικά της αλληλεγγύης και της συλλογικότητας, της προτεραιότητας στην αξία του ‘κοινού καλού’, παρότι πολλοί συμπολίτες μας βρίσκονται ακόμη σε άρνηση, νομίζοντας ότι αν καταφέρουν να περισώσουν τα ατομικά τους προνόμια, δεν θα χρειαστεί να ασχοληθούν με τους άλλους. Εκτός από ότι είναι απατηλή,  η παρωχημένη αυτή εγωκεντρική στάση δεν θα καταφέρει να ικανοποιήσει την ανήσυχη ψυχή της νεολαίας.

Η διαφοροποίηση μεταξύ του ‘εμείς’ και ‘εκείνοι’ δεν στρέφεται μόνο εναντίον των άλλων, αλλά εναντίον και του εαυτού. Παρότι η οικονομική κρίση είναι τόσο διαδεδομένη, πολλές οικογένειες συνεχίζουν να αποσιωπούν παντελώς για τη δυσκολία τους, νιώθοντας ντροπή. Δεν είναι λίγα τα περιστατικά όπου γονείς αρνήθηκαν να στηριχθεί το πεινασμένο παιδί τους με κουπόνια σίτισης από το σχολείο, για να μη στιγματιστεί η οικογένεια στη γειτονιά. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις ανέργων και αστέγων, που δεν έχουν ενημερώσει ούτε τα  πιο κοντινά τους πρόσωπα για την κατάστασή τους. Και δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις εγκατάλειψης συζύγων που έχασαν τη δουλειά τους ή διακοπής επικοινωνίας από «φίλους» και «γνωστούς», γιατί οι τελευταίοι «δεν θέλουν να ψυχοπλακωθούν»… Όσο η υλική ευημερία, η επαγγελματική  επιτυχία (ακόμη και με αθέμιτο τρόπο) και το κοινωνικό στάτους εξακολουθούν να είναι οι κυρίαρχες αξίες σε αυτήν την κοινωνία, εκείνοι που έχουν χτυπηθεί από την κρίση θα νιώθουν περιθωριοποιημένοι και στιγματισμένοι-ακόμη και αν αποτελούσαν το 90% του πληθυσμού…

Το αντίδοτο είναι να διδάξουμε τα παιδιά το σεβασμό στην αξία του ανθρώπου. Ας μιλήσουμε στα παιδιά για εναλλακτικές οδούς αλληλεγγύης, όπως εθελοντικές οργανώσεις, τράπεζες χρόνου, συλλογικότητες αλληλοστήριξης στις γειτονιές, δίκτυα ανταλλακτικής οικονομίας, ζωντανά παραδείγματα, όπου οι άνθρωποι βοηθούν ο ένας τον άλλον. Αυτό είναι πολύ σημαντικό για να μην καταρρακωθεί η εμπιστοσύνη τους στον ανθρώπινο παράγοντα. Ας τους διδάξουμε με το παράδειγμά μας, να προσεγγίσουν εκείνα τον πιο αδύναμο, όχι να περιμένουν από τον αδύναμο να ζητήσει βοήθεια. Αυτό θα τα κάνει να νιώσουν ασφαλή, γιατί βλέπουν ανθρωπιά. Θα τα κάνει επίσης να νιώσουν δυνατά. Εκείνον που επιμένει να λειτουργεί καλοπροαίρετα, δύσκολα τον αγγίζει ο φόβος.

Ένας άλλος κίνδυνος για τα νεαρά άτομα είναι η υιοθέτηση μιας στάσης εγκατάλειψης και  παραίτησης, ακριβώς στη ηλικία που θα έπρεπε να σφύζουν από ενθουσιασμό και όρεξη για ζωή. Επηρεασμένα από τις στατιστικές (αλλά και την τρομολαγνεία των ΜΜΕ) εμφανίζουν σημάδια παραίτησης ακόμη κι από το σχολικό τους διάβασμα: «Τι νόημα έχει; Και να περάσω στις εξετάσεις, δεν πρόκειται να βρω δουλειά, άρα γιατί να διαβάσω;» Δικαιολογία για φυγοπονία; Ίσως. Καλό είναι όμως να τα αποτρέπουμε από αρνητικές προφητείες, πριν αυτές παγιωθούν σε μια ιδιότυπη πρώιμη καταθλιπτική απόσυρση. Μια από τις σημαντικότερες αρετές για την επιβίωση οπουδήποτε είναι η επιμονή. Το παιδί πρέπει να βρει αυτό που το ενδιαφέρει και να προσηλωθεί στο στόχο του, να συνεχίσει να εργάζεται ώστε  να κάνει πραγματικότητα τον όνειρό του, όχι να παραιτηθεί πριν καν ξεκινήσει. Σύμφωνα με τον Garbarino, τα παιδιά είναι εκ φύσεως ‘προσανατολισμένο προς το μέλλον’ (future-oriented), έτσι  η πίστη, η δέσμευση στο όραμά τους πρέπει να σταθεροποιηθεί, καθώς η προσδοκία του στόχου τους είναι βασικό στοιχείο για την ψυχική τους ευημερία. Έφηβοι, οι οποίοι στην ερώτηση «τι θες να κάνεις επαγγελματικά όταν ενηλικιωθείς;» απαντούν «τίποτα», θα δυσκολευτούν να ανταπεξέλθουν ακόμη και σε μικρές ματαιώσεις. Η εύρεση νοήματος στην πορεία και τις εμπειρίες της ζωής είναι από τα βασικά εργαλεία της ψυχικής ανθεκτικότητας. Εξάλλου, η μάθηση, η παιδεία, είναι υπέρτατη αξία από μόνη της, ανεξάρτητα από την επαγγελματική δικαίωση.

Σχετική με την γενικότερη στάση παραίτησης είναι και η, κατά συντριπτική πλειοψηφία, επιθυμία των νέων: «θέλω να φύγω από την Ελλάδα». Παρότι είναι κατανοητή η απογοήτευση, χρειάζεται να συζητήσουμε με τους νέους μας, να δούμε αυτή τη «φυγή» λίγο πιο αντικειμενικά. Σίγουρα τα γιγαντιαία ποσοστά της ανεργίας των νέων είναι αποτρεπτικά. Αναρωτιέμαι όμως αν το «μαγικό εξωτερικό» λειτουργεί λίγο ως χίμαιρα, ως μια ουτοπία, όπου όλα θα είναι τέλεια και πολιτισμένα, ενώ αυτή η χώρα, αυτός ο λαός είναι καταδικασμένος για πάντα… (Βεβαίως το ανελέητο αυτομαστίγωμα, η αναπαραγωγή των ύβρεων σε κάθε πιθανή ευκαιρία εναντίον της χώρας μας και του λαού μας δε βοηθά). Θα πρέπει όμως να απορριφθούν κάποιοι μύθοι. Στο εξωτερικό δεν είναι τα πράγματα τέλεια. Η οικονομική κρίση έχει ήδη ή θα χτυπήσει και άλλες χώρες. Οποιαδήποτε απόφαση για μετανάστευση θα πρέπει να γίνεται μετά από προσεκτική μελέτη και αφού εξαντληθούν οι προσπάθειες για δημιουργική διέξοδο στην πατρίδα μας. Αν νομίζουν ότι φεύγοντας από εδώ, θα ξεφύγουν ως δια μαγείας από τα προβλήματα, θα απογοητευτούν. Ας παροτρύνουμε το παιδιά να προσπαθήσουν: «εγώ θα τα καταφέρω, θα κάνω το καλύτερο που μπορώ. Μαζί με εμένα υπάρχουν και πολλοί άλλοι κι έχουμε τη δύναμη να αγωνιστούμε στη χώρα μας για κάτι καλύτερο». Ακόμη κι αν τελικά μεταναστεύσουν, μπορούν να βοηθήσουν τη χώρα, έστω και από μακριά. Αυτό που είναι σημαντικό να αλλάξει είναι η εγωκεντρική στάση ότι η πατρίδα μου οφείλει σε εμένα, αλλά εγώ δεν έχω καμία υποχρέωση να την βοηθήσω.

Τα παιδιά αντιλαμβάνονται επίσης την μεγάλη κοινωνική αδικία που συντελείται αυτή τη στιγμή εις βάρος κοινωνικών ομάδων, λαών και εθνών ολόκληρων. Βλέπουν την ατιμωρησία και βλέπουν και την εξαθλίωση. Ο θυμός που προκύπτει δεν είναι απαραίτητα αρνητικός, αρκεί να λειτουργήσει ως δημιουργική δύναμη, παρά καταστροφική. Για να γίνει αυτό χρειάζεται αυτό-εκτίμηση, γνώση, εσωτερική και συλλογική εργασία. Η τυφλή εκτόνωση του θυμού μέσω στοχοποίησης κοινωνικών ομάδων και κοινωνικού κανιβαλισμού είναι παγίδα στην οποία εύκολα μπορεί να πέσει ένας αδούλευτος και απαίδευτος νους-ιδιαίτερα όταν αυτές οι στάσεις εμμέσως και σκόπιμα τροφοδοτούνται από τα ΜΜΕ. Όπως αναφέρει ο Garbarino (1), οι υψηλότερες αξίες μας, η δικαιοσύνη, η ανοχή, η συγχώρεση, η συμπόνια, δεν γεννιούνται αυτόματα στα παιδιά. Χρειάζονται συνειδητή προσπάθεια και διδασκαλία από τους ενήλικες για να αναπτυχθούν. Σύμφωνα με το διάσημο ειδικό, τα παιδιά έχουν το ανθρώπινο δικαίωμα να μεγαλώσουν χωρίς να μισούν. Το μίσος λειτουργεί αποπροσανατολιστικά, διασπαστικά και στην τελική ανάλυση, διαιωνίζει την αδυναμία των πολιτών και των λαών να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους, τους λαούς τους ενωμένοι.

Σημαντική διάσταση στην σύνθεση του κοινωνικού χάρτη στον υποσυνείδητο νου των εφήβων είναι η έννοια της πατρίδας. Σύμφωνα πάλι με τον Garbarino (1),  στα παιδιά μέχρι 8 ετών, η έννοια της πατρίδας ορίζεται κυρίως από τον τόπο που βρίσκονται οι γονείς τους, οι οποίοι αποτελούν και τον σημαντικότερο δεσμό προσκόλλησης. Από την ηλικία των 8 ετών όμως και πάνω, ο κοινωνικός χάρτης από τον οποίο εξαρτάται η ψυχική τους ευημερία περιλαμβάνει τον ευρύτερο κύκλο της γειτονιάς, της κοινότητας και της πατρίδας. Η έννοια ‘πατρίδα’ σήμερα είναι τραυματισμένη σε πολλά νέα άτομα, ακριβώς στη φάση, όπου προσπαθεί να ενσωματωθεί ως υγιές τμήμα της ταυτότητάς τους. Ο λόγος είναι οι απανωτοί εξευτελισμοί, οι ταπεινώσεις, αλλά και η απώλεια της κυριαρχίας της χώρας μας να μπορεί να αποφασίζει για τον εαυτό της και για το λαό της. Είναι λάθος να ταυτίζεται η υγιής φιλοπατρία με τον εθνικισμό, όπως είναι λάθος να αποσιωπώνται οι απώλειες στην εθνική κυριαρχία σαν να μην έχουν σημασία. Χρειάζεται να δώσουμε σημασία στην εθνική αυτό-εκτίμηση και αξιοπρέπεια, ως αναπόσπαστο τμήμα της ταυτότητάς μας, αλλιώς με την περιφρονητική αποσιώπηση σε οτιδήποτε ‘εθνικό’, κινδυνεύουν  να στραφούν οι νέοι άνθρωποι αντιδραστικά  στο άκρο του εθνικιστικού εξτρεμισμού και του ρατσισμού. Η υγιής φιλοπατρία ανακτάται πρώτα από όλα με το να γνωρίσουν, να μάθουν οι νέοι για την πατρίδα τους και να την αγαπήσουν.

Αν η οικογένεια είναι κοντά στην πνευματική ζωή, με τρόπο που της προσφέρει αντοχή και ελπίδα, ας το συζητήσει ανοικτά με τα παιδιά, καθώς η πνευματικότητα μπορεί να είναι σημαντική πηγή παρηγοριάς και σθένους για πολλά παιδιά. Οι πνευματικές αξίες ορίζονται από την αγάπη, από την προτεραιότητα στο ‘κοινό καλό’, από την αίσθηση ότι υπάρχει νόημα και σκοπός στη ζωή του καθενός από εμάς, ότι δεν είμαστε τυχαίες, μόνες υπάρξεις, που αγωνιούν να επιβιώσουν σε ένα μοναχικό, εχθρικό, ανταγωνιστικό σύμπαν. Οι πνευματικές αξίες διδάσκουν ότι υπάρχει κάτι πέρα από την ύλη και τις πέντε μας αισθήσεις κι ότι υπάρχει παρηγοριά, και υποστήριξη στην οποία έχουμε πάντα πρόσβαση. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι θα φέρει το μέλλον, ούτε για εμάς, ούτε για τα παιδιά μας. Η πνευματική εργασία, ως εσωτερικό βίωμα, μπορεί να αποτελέσει καταφύγιο ανακούφισης κι ενδυνάμωσης που θα συνοδεύει τα παιδιά σε όλη τους τη ζωή. Mελέτες σε εφήβους σε πολεμικές ζώνες έδειξαν ότι η πνευματικότητα και η προσευχή βοηθούν τα παιδιά να αντιμετωπίσουν πιο εποικοδομητικά το τραύμα της πολιτικής βίας (4).

Σε πρακτικό επίπεδο, αν προκύψουν αλλαγές στην οικογενειακή ζωή του παιδιού, ας προσπαθήσουμε να του παρέχουμε ένα πλαίσιο καθημερινής προβλεψιμότητας, μέσα στο οποίο νιώθει ασφαλές. Το σχολικό πλαίσιο, με τη ξεκάθαρα δομημένη ρουτίνα και οριοθέτησή του, μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά σε παιδιά που βιώνουν τραύμα λόγω κοινωνικών, φυσικών ή οικογενειακών καταστροφών.  Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον ελεύθερο χρόνο για δημιουργικές, σχετικά ανέξοδες, δραστηριότητες με τα παιδιά, όπως θεατρική ομάδα,  ζωγραφική, αθλητισμός, περπάτημα στη φύση, μελέτη μέσω Διαδικτύου ή δημόσιας βιβλιοθήκης, που καλλιεργούν την ψυχή τους, αντί να τα αφήνουμε μόνα να βρίσκουν διέξοδο στα βιντεοπαιχνίδια. Πολλοί γονείς, λόγω ανεργίας έχουν το χρόνο να ασχοληθούν με τα παιδιά, αλλά λόγω κατάθλιψης, δεν έχουν τη διάθεση! Για αυτό το λόγο, χρειάζονται οι γονείς υποστήριξη από άλλους ενήλικες, ώστε να είναι ψυχικά καλά και για τους εαυτούς τους, αλλά και για τα παιδιά τους. Οι γονείς πολλές φορές αγωνιούν ότι θα στερηθούν τα παιδιά τους τα αγαθά που μέχρι πρότινος είχαν. Σίγουρα η υλική ευημερία είναι σημαντικός παράγοντας για την ψυχική ευημερία του παιδιού, όμως ακόμη πιο σημαντικό για το παιδί είναι να βλέπει τους γονείς του σε καλή ψυχική κατάσταση και να είναι κοντά τους. Έτσι, νιώθει παρηγοριά, ασφάλεια κι ότι η ζωή μπορεί να συνεχιστεί παρά την κρίση…

 Πρεκατέ Βικτωρία, www.brightplanet.blogspot.gr, 11/2/2014

Δημοσιεύτηκε στο tvxs, 9/2/2014

(1)James Garbarino (2008).Children and the Dark Side of Human Experience. Springer

(2)Davidson J. & Smith R. (1990). Traumatic experiences in psychiatric outpatients. J Trauma Stress, 3:459-475

(3)Whalen, C.K. et al, (2004). Adolescents react to the events of September 11,2001:Focused versus ambient impact. Journal of Abnormal Psychology 32:1-11

(4)Weaver at al. (1998). An analysis of research on religions and spiritual variables in three major mental health nursing journals. Issues in Mental Health Journals 19:263-276